[비즈한국] Công ty đã nhận được vốn đầu tư. Số tiền đó vẫn còn nguyên trong tài khoản ngân hàng của công ty mà chưa hề được sử dụng một xu nào. Thế nhưng, đơn kiện yêu cầu hoàn trả số tiền ấy lại không nhắm vào công ty mà nhắm vào cá nhân nhà sáng lập. Tòa án cũng đã phán quyết rằng nhà sáng lập phải là người trả nợ.
Đây là câu chuyện của ông Shin Chul-ho, người sáng lập OGQ, nền tảng nội dung sáng tạo lớn nhất Hàn Quốc. Trong bài viết công khai trên mạng xã hội vào ngày 15, ông Shin đã trình bày quá trình mình rơi vào khoản nợ cá nhân 12 tỷ won và bày tỏ sự oan ức. Với số tiền lãi lên đến 100 triệu won mỗi tháng, ông khẳng định: "Đây không chỉ là vấn đề của riêng tôi, mà là câu hỏi đặt ra cho toàn bộ hệ thống đầu tư mạo hiểm tại Hàn Quốc".
OGQ là nền tảng nội dung sáng tạo được thành lập năm 2011, vận hành "Naver OGQ Market" – nơi mua bán các sản phẩm như biểu tượng cảm xúc (emoticon), hình ảnh, phông chữ. Đây là thị trường IP lớn nhất trong nước với 17 triệu người dùng và 1,3 triệu nhà sáng tạo.
Công ty có 400 tỷ won nhưng nhà sáng lập đứng trước nguy cơ phá sản, tại sao?
Sự việc bắt nguồn từ năm 2021. OGQ đã nhận khoản đầu tư 90 tỷ won từ công ty đầu tư A với điều kiện tiên quyết là mua lại Getty Images Korea. Đây là khoản đầu tư có điều kiện mà thời hạn hoặc thời điểm hoàn tất mua lại không được xác định cụ thể. Trong hợp đồng không hề có từ ngữ nào về việc "bảo lãnh liên đới" cá nhân của ông Shin. Tuy nhiên, các bên tham gia hợp đồng bao gồm nhà đầu tư, OGQ và "bên liên quan" Shin Chul-ho.
Năm 2023, phía công ty đầu tư A yêu cầu hoàn trả vốn đầu tư với lý do việc mua lại Getty Images Korea thực tế đã thất bại, đồng thời kiện cá nhân ông Shin thay vì công ty. Sau khi trải qua hai phiên tòa, vào tháng 4 năm 2026, Tòa án Tối cao đã bác đơn kháng cáo, khiến khoản nợ cá nhân của ông Shin được xác định là khoảng 12 tỷ won (bao gồm gốc 90 tỷ won cộng lãi suất 12%/năm).
Tại sao họ lại kiện cá nhân thay vì công ty đã nhận số tiền đầu tư khổng lồ đó? Theo ông Shin, số tiền đầu tư 90 tỷ won "vẫn nằm nguyên trong tài khoản công ty không thiếu một đồng", và công ty hiện sở hữu khoảng 400 tỷ won tài sản lưu động. Ngay cả số tiền lãi phát sinh từ 90 tỷ won đó cũng vẫn đang tích lũy tại công ty. Trong khi công ty hoàn toàn đủ khả năng trả nợ, thì cá nhân ông Shin – người khó có thể xoay xở ngay 12 tỷ won tiền mặt – lại trở thành con nợ.
Ông Shin than phiền rằng không chỉ phải gánh nợ mà ông còn không có cách nào để trả. Theo phía ông Shin, cổ phiếu OGQ mà ông sở hữu bị hạn chế chuyển nhượng theo hợp đồng đầu tư và yêu cầu quy trình đồng thuận giữa các cổ đông, nên rất khó để tự mình bán đi. Các cổ đông khác cũng phản đối việc bán cổ phần vì lo ngại biến động quyền quản trị và ảnh hưởng đến IPO. Dù trên sổ sách ông sở hữu lượng cổ phần có giá trị lớn, nhưng do không thể hiện kim hóa kịp thời, ông lâm vào cảnh khó khăn trong việc chuẩn bị thanh khoản để trả nợ.
Cuối cùng, theo phán quyết của tòa án, các thủ tục cưỡng chế bán cổ phiếu đang được tiến hành bên cạnh việc thu giữ tiền lương và bất động sản của ông Shin. Tùy thuộc vào phạm vi bán, thậm chí cổ phần quyền quản trị vượt quá số nợ cũng có khả năng bị tịch thu. Ông đang đứng trước nguy cơ mất quyền kiểm soát công ty mà mình đã dày công gây dựng suốt 15 năm qua.
Dù chấp nhận phán quyết, ông Shin tuyên bố sẽ nộp đơn khiếu nại lên Ủy ban Dịch vụ Tài chính, Cơ quan Giám sát Tài chính và Bộ Doanh nghiệp vừa và nhỏ, đồng thời đặt câu hỏi: "Các cơ quan quản lý có nên xem xét liệu cấu trúc này có bình thường hay không?".
Chính phủ Hàn Quốc trước đây đã từng bước xóa bỏ chế độ bảo lãnh liên đới cho nhà sáng lập nhằm ngăn chặn tình trạng thất bại trong khởi nghiệp dẫn đến phá sản cá nhân. Đạo luật Đầu tư Mạo hiểm cũng cấm các công ty đầu tư mạo hiểm yêu cầu nhà sáng lập bảo lãnh liên đới trong quá trình đầu tư.
Tuy nhiên, làm thế nào mà tiền đầu tư vào công ty lại trở thành nợ cá nhân của nhà sáng lập? Câu trả lời nằm ở năm chữ "bên liên quan" ghi trong hợp đồng.
Thông lệ "bên liên quan" có kết quả tương tự như bảo lãnh liên đới
Trong ngành đầu tư mạo hiểm có một thông lệ lâu đời. Đó là đưa không chỉ công ty mà cả nhà sáng lập vào hợp đồng đầu tư với tư cách là "bên liên quan". Dù tên gọi nghe có vẻ trung lập nhưng thực tế lại khác. Nhà sáng lập với tư cách là bên liên quan phải chịu trách nhiệm cá nhân về các tuyên bố và đảm bảo của công ty, bị hạn chế bán cổ phần và bị hạn chế rời khỏi công ty. Quan trọng nhất, khi công ty không giữ đúng cam kết, họ phải chia sẻ gánh nặng tài chính. Đây là phương thức đặt tên cá nhân song song với các nghĩa vụ mà công ty lẽ ra phải gánh vác.
Công cụ điển hình khiến thông lệ này trở nên quyền lực chính là "quyền chọn bán" (put option). Theo đó, nếu điều kiện đã thỏa thuận không được thực hiện, nhà sáng lập – với tư cách là bên liên quan – phải mua lại cổ phần của nhà đầu tư với giá gốc cộng thêm lãi suất khoảng 10%/năm.
Hợp đồng của OGQ có đôi chút khác biệt so với quyền chọn bán điển hình. Họ quy định rằng nếu một điều kiện nhất định được đáp ứng, cả công ty và bên liên quan phải hoàn trả vốn đầu tư. Tuy nhiên, xét về việc buộc nhà sáng lập phải chịu trách nhiệm tương đương số vốn đầu tư, cấu trúc này rất giống nhau. Bởi ngay khi điều kiện không được đáp ứng, nhà sáng lập cá nhân có thể phải gánh toàn bộ số tiền đầu tư và lãi suất mà công ty đã nhận.
Kết quả kinh tế mà nhà sáng lập phải đối mặt có thể tương tự như bảo lãnh liên đới. Họ phải chịu trách nhiệm về số tiền đầu tư và lãi suất, nếu không trả được thì tài sản cá nhân và quyền quản trị cũng có nguy cơ bị tước đoạt. Luật sư Jung Yang-hoon, đối tác tại công ty luật Barun, chỉ ra: "Gần đây có xu hướng cấm bảo lãnh liên đới thông qua các quy định và hướng dẫn, nhưng vẫn có những trường hợp dù không dùng từ 'bảo lãnh liên đới' nhưng thực chất lại đạt được hiệu quả đó thông qua các điều khoản 'bên liên quan'".
Đối với những nhà sáng lập đang khát vốn, việc từ chối những điều khoản như vậy không hề dễ dàng. Tại thời điểm ký kết, vì tự tin vào sự thành công của doanh nghiệp nên họ có thể không cảm nhận rõ được sức nặng của các điều khoản đó.
Vậy tại sao nhà đầu tư không áp đặt cơ chế thu hồi chỉ với công ty mà lại kéo cá nhân nhà sáng lập vào hợp đồng? Đó là vì các cơ chế đòi nợ trực tiếp từ công ty vấp phải nhiều rào cản pháp lý.
Trước hết, theo án lệ của Tòa án Tối cao, thỏa thuận bảo đảm vốn gốc và lợi nhuận đầu tư cho một cổ đông cụ thể có thể vi phạm "nguyên tắc bình đẳng cổ đông" và bị vô hiệu. Nếu áp dụng quyền chọn bán lên công ty, bản thân hợp đồng có nguy cơ mất hiệu lực.
Việc công ty tự nguyện mua lại cổ phần cũng không dễ dàng. Theo Luật Thương mại, để công ty mua lại cổ phiếu quỹ hoặc hoàn trả cổ phiếu ưu đãi hoàn lại, công ty phải có "lợi nhuận có thể phân phối". Ngay cả khi tài khoản có hàng trăm tỷ won tiền mặt, nếu trên sổ sách kế toán vẫn lỗ lũy kế thì công ty không thể trả lại tiền cho nhà đầu tư. Hầu hết các startup trong giai đoạn tăng trưởng thường gặp tình trạng này.
Vấn đề nằm ở chỗ, tình huống quyền chọn bán được kích hoạt – như kinh doanh thua lỗ hay thất bại trong việc niêm yết – chính là lúc công ty không có lợi nhuận để phân phối. Cơ chế nhắm vào công ty hóa ra lại là chiếc chốt an toàn không hoạt động đúng lúc cần nhất. Đó là lý do đằng sau việc dù OGQ có 400 tỷ won nhưng cá nhân vẫn trở thành con nợ.
Một cựu nhân viên trong ngành đầu tư mạo hiểm cho biết: "Bảo lãnh liên đới đã bị cấm, đồng thời việc đảm bảo với công ty hay mua lại cổ phiếu quỹ cũng có hạn chế. Vì vậy trong thực tế, họ sử dụng hai tầng bảo hiểm bằng cách đưa nhà sáng lập vào làm bên liên quan để đảm bảo trách nhiệm cá nhân. Họ biến nhà sáng lập thành công cụ thu hồi nợ cuối cùng để đối phó với tình huống cơ chế nhắm vào công ty bị vô hiệu hóa".
Không phải lần đầu… một nhà sáng lập khác đã bị phán quyết nợ 1,3 tỷ won
OGQ không phải là trường hợp đầu tiên cấu trúc này trở thành hiện thực. Ha Jin-woo, cựu CEO của startup proptech Urbanbase, từng ký tên vào hợp đồng với tư cách "bên liên quan" khi nhận khoản đầu tư 500 triệu won từ Shinhan Capital năm 2017. Hợp đồng có điều khoản: "Trong trường hợp công ty không thể tiếp tục kinh doanh bình thường, phải trả lại vốn đầu tư cộng thêm lãi suất 15%/năm". Sau đó, khi công ty bước vào thủ tục tái cơ cấu đầu năm 2024 giữa mùa đông đầu tư, Shinhan Capital đã gửi hóa đơn đòi nợ cá nhân cho ông Ha và tiến hành kê biên ngôi nhà nơi ông cùng gia đình sinh sống. Trong số 18 nhà đầu tư vào Urbanbase, Shinhan Capital là bên duy nhất kiện cá nhân nhà sáng lập.
Kết quả là thất bại hoàn toàn cho nhà sáng lập. Vào tháng 4 năm nay, Tòa án Tối cao xác nhận khoản nợ cá nhân của ông Ha là khoảng 1,3 tỷ won (gồm 500 triệu won gốc và lãi kép 15%/năm). Tòa án phúc thẩm phán quyết: "Vì doanh nhân có cơ hội hưởng lợi nhuận khổng lồ khi kinh doanh thành công, nên việc phải bồi thường tiền đầu tư khi thất bại cũng là hợp lý". Quan điểm hiện tại của cơ quan tư pháp là nhà sáng lập phải gánh rủi ro thất bại kinh doanh ngay cả khi không có lỗi về tham ô hay bội tín.
Hai sự việc trên có một điểm chung nữa: bên đầu tư không phải là Quỹ đầu tư mạo hiểm theo Luật Đầu tư mạo hiểm, mà là các quỹ đầu tư công nghệ mới (gọi tắt là "quỹ đầu tư công nghệ mới") theo Luật Kinh doanh Tài chính Chuyên dụng. "Quy định đăng ký và quản lý quỹ đầu tư mạo hiểm" năm 2023 đã cấm bắt nhà sáng lập chịu trách nhiệm liên đới nếu không có lỗi tham ô, bội tín, nhưng quy định này chỉ áp dụng cho Quỹ đầu tư mạo hiểm. Các hợp đồng đầu tư từ quỹ công nghệ mới vẫn cho phép áp đặt trách nhiệm của công ty lên cá nhân nhà sáng lập. Cả hai hợp đồng đều được ký trước khi quy định có hiệu lực nên không thể hồi tố, đồng thời nằm trong vùng mù của quy định.
"Phân bổ rủi ro" vs "Lách luật": Bài toán cho cơ quan quản lý
Trong giới luật pháp, quan điểm chung là nhà sáng lập khó có khả năng thắng kiện nếu sự việc đưa ra tòa. Tòa án thường coi hợp đồng do người trưởng thành có kinh nghiệm kinh doanh tự nguyện ký là có hiệu lực đúng như văn bản. Hiệu lực của thỏa thuận mua lại cổ phần nhắm vào cá nhân CEO cũng đã được công nhận qua nhiều án lệ. Việc viện dẫn hợp đồng quá bất công cũng rất khó được chấp nhận. Chỉ riêng yếu tố khát vốn hay vị thế thương lượng yếu cũng khó có thể phủ nhận hiệu lực của hợp đồng.
Phía nhà đầu tư cũng có lập luận riêng. Họ cho rằng việc cấm bảo lãnh liên đới chỉ quy định trong lĩnh vực vay vốn và bảo lãnh, không cấm các điều kiện hợp đồng trong đầu tư cổ phần. Quyền chọn bán không phải là đòi trách nhiệm thất bại kinh doanh mà là cơ chế đảm bảo thực hiện điều kiện đã cam kết, nếu không có cơ chế này thì các khoản đầu tư lớn có điều kiện khó có thể thành công. Đây là hợp đồng hợp pháp nơi nhà sáng lập và nhà đầu tư cùng chia sẻ rủi ro. Trên thực tế, nếu nhà đầu tư bỏ qua điều khoản thu hồi nợ trong hợp đồng thì chính họ cũng có thể bị quy trách nhiệm bội tín hoặc vi phạm nghĩa vụ quản lý.
Tuy nhiên, một luồng phản đối căn bản đặt ra câu hỏi liệu cấu trúc hợp đồng này có phù hợp với bản chất của đầu tư cổ phần hay không. Luật sư Jung Yang-hoon bày tỏ: "Đầu tư cổ phần là vốn rủi ro, nếu thất bại thì chịu mất vốn nhưng nếu thành công thì nhận lợi nhuận lớn. Việc chuyển dịch rủi ro quản lý sang cho cá nhân nhà sáng lập trong các trường hợp thất bại không do cố ý hay lỗi nặng là một dạng cấu trúc hợp đồng lách luật, vì vậy nên diễn giải hiệu lực của nó theo hướng hạn hẹp".
Tất nhiên, khi ông Shin đã ký tên vào hợp đồng với tư cách cá nhân thì khó có thể nói ông hoàn toàn vô can về mặt pháp lý. Nhưng trọng tâm của sự việc này không chỉ nằm ở việc nhà sáng lập có đọc kỹ hợp đồng hay không. Vấn đề cốt lõi là liệu có nên tiếp tục dung túng cho thông lệ ép buộc nhà sáng lập gánh trách nhiệm cá nhân tương đương dưới danh nghĩa "bên liên quan" trong khi bảo lãnh liên đới đã bị cấm, và liệu việc ưu tiên cưỡng chế tài sản cá nhân ngay cả khi công ty có đủ vốn có phù hợp với mục đích chính sách hay không.
Đối với nhà sáng lập, điều này chẳng khác nào bảo lãnh liên đới được thay tên đổi họ. Hầu như không có nhà sáng lập nào sở hữu tài sản cá nhân tương đương số tiền đầu tư. Ngay khi điều khoản được kích hoạt, lựa chọn của họ chỉ còn là phá sản cá nhân hoặc mất quyền quản trị. Nếu lời hứa của chính sách "giúp khởi nghiệp lại sau thất bại" bị vô hiệu hóa chỉ bởi một điều khoản hợp đồng, thì ý nghĩa của các quy định cũng sẽ phai mờ.
Dù các biện pháp bổ sung về thể chế để hạn chế trách nhiệm cá nhân đã được thực hiện, nhưng vùng mù của "quỹ đầu tư công nghệ mới" và những trách nhiệm phát sinh từ các hợp đồng cũ vẫn còn đó. Vụ việc của OGQ là minh chứng cho thấy những thực tế mà hệ thống hiện tại cố gắng ngăn chặn lại đang xảy ra thông qua các kẽ hở đó. Đó là lý do tại sao có những yêu cầu buộc các cơ quan quản lý phải xem xét kỹ lưỡng liệu tinh thần của quy định có đang thực sự vận hành trên khắp các hiện trường đầu tư mà không phân biệt loại hình nhà đầu tư hay không.
Ông Shin chia sẻ: "Có lẽ từ bỏ là cách dễ dàng nhất. Nhưng nếu tôi lùi bước trước sự bất công này, một ngày nào đó một nhà sáng lập khác sẽ phải đứng vào vị trí tương tự. Tôi muốn thiết lập lại cấu trúc sai trái này để không ai phải trải qua điều tương tự nữa. Đó là lý do tôi bắt đầu cuộc chiến dài hơi này".