[비즈한국] Vào mùa hè nóng nực, tôi thường ghé siêu thị vì thèm hương vị ngô nóng hổi vừa lấy ra từ nồi hấp. Giữa vô vàn bắp ngô trên kệ, làm sao để biết bắp nào hạt mẩy mà không cần bóc vỏ? Tác giả Jeong Ju-hye của cuốn sách mới ‘Walden của cỏ’ mách rằng chỉ cần chọn những bắp ngô có nhiều râu. Thực tế, râu ngô chính là vòi nhụy của hoa, mỗi sợi râu kết nối một-một với một bầu hạt bên trong. Khi bầu hạt này lớn lên, nó trở thành một hạt ngô mà chúng ta ăn.
‘Walden của cỏ’ kể về những câu chuyện thú vị như thế về các loài thực vật vốn rất quen thuộc nhưng chúng ta lại ít biết đến. Đặc biệt, người đọc sẽ phải ngạc nhiên trước các chiến lược sinh tồn tinh vi và tỉ mỉ của các loài cỏ.
Chẳng hạn như cây ngô: các lá rộng mọc so le trên thân, và hoa cái nằm ở vị trí thấp nhất dưới các lá. Những chiếc lá bao phủ lấy hoa cái như một mái nhà, mục đích là để ngăn phấn hoa từ hoa đực ở trên đỉnh rơi xuống thụ phấn cho hoa cái. Ngoài ra, bề mặt lá có rất nhiều lông tơ để giữ lại phấn hoa từ các loài hoa khác bay tới. Phấn hoa bị giữ lại sẽ trượt dọc theo các rãnh trên lá, đi theo đường ziczac xuống các lá bên dưới. Cuối cùng, phấn hoa đến được lá cuối cùng sẽ rơi chính xác vào râu của bắp ngô nằm ngay dưới lá đó khi có gió thổi qua.
Không chỉ vậy, một ngày nọ, tác giả tình cờ phát hiện ra một "cái bướu" trên thân cây ngô tại mảnh vườn ngoài nhà hàng. Sau khi quan sát suốt cả mùa hè, bà phát hiện ra cái bướu này đóng vai trò quan trọng trong việc giúp bắp ngô phát triển tốt. Mặc dù những chiếc lá rộng và dài giúp ích cho việc thụ phấn, nhưng chúng lại che khuất ánh sáng mặt trời khi bắp ngô bắt đầu lớn. Lúc này, phần bẹ lá ôm chặt lấy mắt thân cây sẽ phồng lên như một cái bướu, và nhờ lực đó, bắp ngô bị đẩy nghiêng ra ngoài thân. Nhờ vậy, nó thoát khỏi bóng râm của lá và có thể đón nhận trọn vẹn ánh sáng mặt trời.
Tác giả: Jeong Ju-hye, NXB EKBook
Mưu mẹo của những loài hoa bồ công anh hay cỏ ba lá mà ta thường thấy xung quanh cũng không hề đơn giản. Bồ công anh không nở tất cả hoa cùng một lúc mà nở tuần tự trong suốt 3 ngày. Tại sao chúng lại chọn cách "phiền phức" như vậy? Bồ công anh mà chúng ta thường gọi là "một bông hoa" thực chất là một tập hợp gồm 200~300 hoa nhỏ. Mỗi cánh hoa màu vàng đều có nhụy cái, nhụy đực, cánh hoa và bầu hạt. Nếu nở cả 300 bông hoa cùng lúc, côn trùng sẽ ăn no nê tại một chỗ rồi bay đi mất. Những bông hoa không được côn trùng ghé thăm có thể chẳng có cơ hội thụ phấn. Vì vậy, bồ công anh mỗi ngày lại nở thêm hoa mới, và ngày thứ hai chúng sẽ nở những bông hoa có màu đậm hơn ngày đầu tiên.
Cỏ ba lá, với khoảng 50 hoa nhỏ tụ lại trong một bông, cũng sử dụng chiến lược nở hoa lệch giờ giống như bồ công anh. Cỏ ba lá còn nổi tiếng với khả năng sinh trưởng mạnh mẽ trên đất cằn cỗi. Bí mật nằm ở chỗ chúng thuộc "họ Đậu". Đáng ngạc nhiên là cỏ ba lá chính là thực vật "họ Đậu". Trong rễ của các cây họ Đậu sống các loại vi khuẩn nốt rễ, chúng chuyển hóa nitơ trong không khí thành phân bón dạng amoni mà cây có thể hấp thụ. Đổi lại, cây chia sẻ lượng đường tạo ra từ quá trình quang hợp cho vi khuẩn. Vì sở hữu một "nhà máy phân bón" dưới lòng đất, cỏ ba lá có thể phát triển tốt trên bất kỳ loại đất nào.
Vậy "hạt đậu" của cỏ ba lá nằm ở đâu? Sau khi quá trình thụ phấn kết thúc, nếu mở bông hoa đã khô héo chuyển sang màu nâu, bạn sẽ thấy những vỏ đậu nhỏ xinh. Một vỏ đậu thường chứa khoảng ba, bốn hạt. Tuy là "siêu mini" nhưng đó chính xác là đậu.
Cuốn sách còn chứa đầy những câu chuyện thú vị về nhiều loài thực vật khác. Như rau sam sử dụng lực phản hồi từ hạt mưa để di chuyển hạt giống; hoa loa kèn vằn "vô sinh" tạo ra các "tua" bản sao thay vì hạt để sinh sản; cỏ thài lài dùng nhị giả hiệu quả hơn cả mật hoa để thu hút côn trùng; hoa bí đỏ chứa mật sâu dưới chân nhụy để dụ côn trùng thụ phấn; hay hoa rẻ quạt sau khi thụ phấn xong sẽ xoắn cánh hoa lại như chiếc kem ốc quế để bảo vệ bầu hạt và truyền lại dưỡng chất đến tận giây phút cuối cùng…
Đọc ‘Walden của cỏ’, người đọc không khỏi thốt lên những tiếng trầm trồ. Ta cảm thấy sự kính sợ đối với một nhành cỏ dại vô tình lướt qua, khi nhận ra loài cỏ nhỏ bé kia đã tiến hóa một cách thông minh và tinh vi đến nhường nào. Tác giả suy đoán rằng có lẽ vì không thể di chuyển nên các loài thực vật phải xây dựng những chiến lược tinh xảo hơn nhiều so với động vật.
Tác giả, người từng làm dịch giả thời trẻ, đã bước chân vào thế giới của cỏ dại và côn trùng thông qua những chuyến dạo chơi trong rừng. Hiện tại, bà đang cùng chồng điều hành một cộng đồng sinh thái. Bà dành thời gian dài quan sát ngay cả một nhành hoa cỏ nhỏ, cắt lát hoa và lá để kiểm tra từng mặt cắt, thậm chí từng bị "cay" khi nếm thử mật trong hoa. Tình cảm đặc biệt mà tác giả dành cho thực vật được thể hiện rõ nét qua cuốn sách.