[비즈한국] Khi tôi đến Berlin du học 10 năm trước, cú sốc "không ngờ một nơi lộn xộn thế này lại là thủ đô của nước Đức!" đã kéo dài khá lâu. Tuyến tàu điện ngầm số 1 tại Berlin, vốn là bối cảnh của vở nhạc kịch Hàn Quốc "Tàu điện ngầm số 1", được khánh thành từ năm 1902, nhưng cảm giác về cơ sở vật chất hay không khí tại đây dường như không khá hơn là bao so với thời đó. Cầu thang bộ hay thang máy ở các nhà ga thường phảng phất mùi quen thuộc (?) từ những nhà vệ sinh bẩn thỉu. Sau này, khi biết được nguồn gốc của thứ mùi đó đến từ "Gil-maek" (vừa đi trên đường vừa cầm chai bia uống), tôi mới gật gù hiểu ra.
"Đúng rồi, đây là đất nước của bia mà!" Vì số lượng nhà vệ sinh công cộng quá ít ỏi so với lượng bia được tiêu thụ, nên đó là kết quả tất yếu. Hồi đó, tôi học ở một ngôi trường gần ga Görlitzer Bahnhof, nằm ở khoảng giữa tuyến tàu điện ngầm số 1. Mỗi khi xuống ga, tôi lại đi bộ đến trường trong khi ngửi thấy mùi đốt thảo mộc đặc trưng tỏa ra từ những người đang hút thuốc. Với tôi, đó chính là mùi vị, là hình ảnh và không khí của Berlin.
Không mất quá nhiều thời gian để tôi làm quen với bầu không khí này. Một nơi mà ngay cả du học sinh nghèo cũng không cần phải sống co cụm, nơi ai cũng nghèo và điều đó là lẽ đương nhiên. Một nơi mà rất nhiều thứ đều hỗn độn. Chính vì thế, tôi có thể sống một cách lộn xộn như vậy mà không bị gắn mác "kẻ thất bại", cứ tự do mà sống. Đó chính là Berlin. Việc ăn mặc chỉn chu hay trang điểm kỹ càng mới là điều lạ lùng; mọi người đều sống cuộc đời của riêng mình theo tốc độ của riêng mình. Berlin như vậy đã là "thành phố của những nghệ sĩ nghèo" trong một thời gian dài.
Thế nhưng, giống như bao nơi khác, Berlin cũng không tránh khỏi việc bị gắn mác "điểm đến thời thượng" (hip place) và trải qua quá trình chỉnh trang đô thị (gentrification). Dù không thay đổi chóng mặt như Hongdae hay Yeonnam-dong ở Seoul, nhưng những biến chuyển đã tìm đến Berlin. Những khu đất trống từng nằm dọc theo bức tường ngăn cách Đông và Tây Đức suốt thời gian dài, giờ đây bắt đầu có những tòa nhà mới mọc lên. Các khu chung cư mới được xây dựng tập trung ở những khu vực thu hút giới trẻ, và thay vì những cửa hàng nhỏ đặc trưng ở mỗi khu phố, các chuỗi quán cà phê và cửa hiệu bắt đầu mở cửa. Đồng thời, thành phố thoát khỏi hình ảnh "nghèo khó" và vươn mình trở thành đô thị trọng điểm nuôi dưỡng khởi nghiệp bằng cách làm nổi bật sắc thái riêng của Berlin trong lĩnh vực công nghiệp.
So với các thành phố có thế mạnh công nghiệp riêng biệt như Munich (ô tô), Stuttgart (công nghiệp), Frankfurt (tài chính), Düsseldorf (dược phẩm), thì Berlin chỉ là trung tâm chính trị, một thành phố của những câu chuyện với lịch sử thống nhất. Vì không có lý do gì để các ngành công nghiệp truyền thống chuyển đến đây, nên các startup liên quan đến công nghiệp mới, nhóm ngành then chốt của Cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số đã bắt đầu tụ họp lại một cách tự nhiên. Chi phí sinh hoạt phải chăng, bầu không khí quốc tế cùng chính sách hỗ trợ toàn diện của chính quyền thành phố Berlin cũng đóng góp một phần không nhỏ.
Tính đến năm 2020, khoảng 681 startup đã ra đời tại Berlin (Hình 1). Berlin đã trở thành thành phố có nhiều startup nhất trên toàn nước Đức. Theo Startupdetector, đơn vị chuyên điều tra về startup, trong số 681 startup tại Berlin, có 477 đơn vị đang nhận được hỗ trợ tài chính từ chính phủ hoặc các tổ chức đầu tư chuyên nghiệp. Sự hỗ trợ dồi dào này cũng là lý do khiến nhiều startup chọn khởi nghiệp tại Berlin (Hình 2).
'Factory Berlin' đóng một vai trò quan trọng trong việc biến Berlin thành điểm giao thoa giữa nghệ thuật và khởi nghiệp. Factory Berlin là một tổ chức tăng tốc khởi nghiệp và không gian làm việc chung (coworking space), được cải tạo từ một nhà máy bia cũ trên phố Bernauer Strasse, nơi từng có bức tường ngăn cách Đông-Tây Đức. Mở cửa vào năm 2014, giai đoạn đầu nơi đây quy tụ các doanh nghiệp toàn cầu như Google, Twitter, Uber, và sau đó gây tiếng vang lớn khi các văn phòng của đội ngũ đổi mới từ các tập đoàn lớn của Đức như Siemens, Audi, Deutsche Bank chuyển đến. Ngân hàng kỹ thuật số lớn nhất châu Âu N26 đã ra đời tại đây, và các startup nổi tiếng như Hello Fresh - doanh nghiệp kinh doanh bộ kit thực phẩm đã vươn sang tận Mỹ - cũng từng đi lên từ nơi này.
Factory Berlin lấy cảm hứng đặt tên từ "Factory" (xưởng), cái tên mà nghệ sĩ Andy Warhol dùng để gọi xưởng làm việc của mình. Cái tên ấy cho thấy rằng "cảm quan nghệ thuật, sự sáng tạo và tính tự do" là những yếu tố tất yếu đối với tinh thần doanh nhân dẫn dắt sự đổi mới. Thực tế, các nghệ sĩ cũng đang hoạt động tại đây; trung tâm còn vận hành chương trình lưu trú nghệ sĩ hằng năm để hỗ trợ nghệ sĩ và giúp đỡ sự hợp tác giữa nghệ sĩ với doanh nhân. Ngoài ra, để đảm bảo sự đa dạng, đơn vị còn chọn lọc người thuê theo tỷ lệ hợp lý, giúp duy trì sự kết hợp hài hòa giữa các tập đoàn lớn, doanh nghiệp vừa và nhỏ, startup cho đến các cá nhân khởi nghiệp và người làm tự do.
Như vậy, cùng với hình ảnh "thành phố nghệ thuật" vốn có, Berlin đã bổ sung thêm sắc thái của những startup trẻ trung và đầy tính đổi mới, trở thành điểm đến hấp dẫn đối với nhiều nhà sáng lập trên toàn thế giới. Thêm vào đó, Factory Berlin cũng phát triển thuận lợi, mở cơ sở thứ hai ở cuối công viên Görlitzer vào năm 2017, và dự kiến sẽ mở cơ sở thứ ba mang tên "Factory Hamburg" tại Hamburg vào mùa hè năm 2021.
Berlin là một thành phố có nhu cầu rất cao về không gian làm việc chung, minh chứng là riêng WeWork đã có tới 10 chi nhánh tại đây. Thế nhưng, Factory Berlin lại khác với WeWork. "Nếu bạn chỉ đơn thuần đang tìm một văn phòng để làm việc, bạn đã đến sai chỗ rồi." – Câu nói của CEO Nico Gramenz tại Factory Berlin đã thể hiện rõ sự khác biệt. Nếu muốn vào WeWork, bạn chỉ cần đăng ký và đóng phí thuê hàng tháng, nhưng với Factory Berlin, bạn phải nộp hồ sơ giới thiệu bản thân kèm theo bản kế hoạch kinh doanh sơ lược. Họ chọn lọc những cá nhân có thể đóng góp cho hệ sinh thái khởi nghiệp và cùng nhau phát triển thông qua kết nối.
Berlin của những năm 2010, nơi "chất" nhất là việc ăn mặc xuề xòa, vừa đi trên đường vừa cầm chai bia vừa hướng tới hộp đêm, giờ đây đã thay đổi nhiều. Nhìn vào những con người tại Factory, tôi càng cảm nhận rõ điều đó. Những người Berlin ngồi làm việc thâu đêm suốt sáng, tụ họp mọi người và thực hiện các dự án với ý tưởng riêng dù có vẻ điên rồ đến đâu, đang tái định nghĩa từ "thời thượng". Thậm chí, những người Hàn Quốc đến thăm Factory Berlin còn nói rằng: "Trông ai cũng tiều tụy như thể thức trắng đêm vậy. Chẳng thời thượng như tôi nghĩ, cảm giác giống khu làng luyện thi Sillim-dong quá".
Với tư cách là một người quan sát đứng ngoài Factory, đầu năm 2020, tôi đã nộp ý tưởng kinh doanh về việc kết nối Hàn Quốc và Đức rồi cũng gia nhập nơi đây. Thông qua loạt bài này, tôi dự định sẽ lần lượt kể những câu chuyện thú vị không chỉ về Factory Berlin mà còn về giới khởi nghiệp tại Berlin và nước Đức. Mục tiêu của loạt bài này là giới thiệu "thêm một khả năng" cho các nhà khởi nghiệp và doanh nhân tại Hàn Quốc bằng cách gặp gỡ những người đang trăn trở một cách thực thụ thay vì chỉ chạy theo xu hướng, lắng nghe những câu chuyện trải nghiệm đầy thực tế, đồng thời xem xét các chính sách và sự hỗ trợ từ Chính phủ Đức.
Tác giả Lee Eun-seo từng học tập tại Berlin, sau khi trở về Hàn Quốc lại vì nỗi nhớ nhà (nhớ Berlin) nên đã quay trở lại đây sinh sống. Cô làm việc với nhiều startup và chủ yếu đóng vai trò cầu nối cho các doanh nghiệp Hàn Quốc muốn thâm nhập thị trường Đức, và các doanh nghiệp Đức muốn khai thác thị trường Hàn Quốc.