[비즈한국] Sau cuộc chiến tại Ukraine, việc 'drone' (máy bay không người lái) trở thành vũ khí chủ chốt trong chiến tranh tương lai là một sự thật mà không ai có thể nghi ngờ. Tuy nhiên, tương lai của ngành công nghiệp drone – nơi phát triển và sản xuất các loại drone quân sự – cho đến nay vẫn không mấy sáng sủa.
Trước hết, vấn đề nằm ở sự thiếu hụt năng lực công nghệ. Dù các loại drone nhỏ và nhẹ rất dễ thâm nhập thị trường, nhưng đây là ngành công nghiệp không hề dễ dàng để nội địa hóa công nghệ. Trước khi ngành công nghiệp drone phát triển, Hàn Quốc từng có một vài công ty sản xuất máy bay R/C (điều khiển từ xa) phục vụ sở thích, và dù một số nơi vẫn đang sản xuất linh kiện drone, nhưng rất khó để cạnh tranh lại với các loại drone Trung Quốc đang thống trị thị trường.
Vấn đề lớn hơn chính là cái gọi là 'tranh cãi về linh kiện Trung Quốc trong drone quân sự'. Tập trung vào các loại drone trinh sát cỡ nhỏ, Bộ Quốc phòng, quân đội và Cục Quản lý chương trình mua sắm quốc phòng (DAPA) đang dần mở rộng các dự án mà các doanh nghiệp drone trong nước có thể tham gia. Tuy nhiên, trong quá trình đấu thầu cạnh tranh, liên tục xuất hiện những báo cáo hoặc cáo buộc về việc một số đơn vị sử dụng linh kiện từ Trung Quốc.
Thực tế là hiện nay, cả DAPA trực thuộc Bộ Quốc phòng và các cơ quan khác vẫn chưa thể đưa ra nguyên tắc hay quy định cụ thể nào về việc sử dụng linh kiện drone Trung Quốc. Dù có quy định rằng chỉ được sử dụng một số linh kiện nhất định, hay cấm sử dụng hoàn toàn, thì vẫn có nguy cơ nảy sinh tranh chấp thương mại. Điều này xuất phát từ tâm lý lo ngại sâu sắc rằng nếu áp dụng các quy định do chính phủ đặt ra mà vẫn xảy ra sự cố an ninh, thì sẽ phải có người chịu trách nhiệm.
Nếu cấm tất cả các loại drone có sử dụng dù chỉ một chút linh kiện Trung Quốc, thì các doanh nghiệp drone trong nước, đặc biệt là các startup, sẽ không còn chỗ đứng. Nói hơi quá lời thì có nguy cơ là tất cả drone mà quân đội chúng ta sử dụng sẽ chỉ toàn là hàng ngoại chứ không phải hàng nội địa.
Với drone nội địa, nếu điều tra và tìm hiểu các công ty, chúng ta có thể biết được việc sử dụng linh kiện nhập khẩu từ Trung Quốc hay không. Nhưng với drone nhập khẩu, gần như không có cách nào để biết linh kiện nào bên trong là của Trung Quốc. Ngay cả trong tình huống mà các loại drone quân sự của các quốc gia đồng minh đối đầu với Trung Quốc cũng khó lòng loại bỏ hoàn toàn linh kiện Trung Quốc, việc đưa vào sử dụng drone cho quân đội hiện nay dù được thúc đẩy nhiều nhưng vẫn rất khó khăn.
Dẫu trong tình thế khó khăn đó, sự phát triển công nghệ và tính cạnh tranh của các startup drone trong nước vẫn rất đáng kinh ngạc. Đặc biệt, đối với 'drone không đối không' (Air-to-Air drone) hay công nghệ drone săn drone (drone killer) – những lĩnh vực thuộc hàng công nghệ khó nhất trong số các drone quân sự – những thách thức và thành quả của các startup trong nước là vô cùng nổi bật.
Tháng 3 vừa qua, tôi đã có dịp thu thập thông tin và đưa tin về drone săn drone của công ty Nearthlab tại 'Drone Show Korea 2024' diễn ra ở Busan. Vào thời điểm đó, drone săn drone do Nearthlab công bố chỉ mới ở giai đoạn chế tạo nguyên mẫu. Video bắn hạ drone mà công ty công bố đã cho thấy cảnh đánh chặn, nhưng đó chỉ là đánh chặn một chiếc quadcopter đang lơ lửng trên không (hovering), còn việc đánh chặn các loại drone cánh cố định có hình dạng như máy bay – giống như máy bay không người lái của Bắc Triều Tiên từng xâm phạm không phận nước ta vào tháng 12 năm 2022 – thì vẫn thất bại.
Thế nhưng, chưa đầy 6 tháng sau, drone săn drone 'Kaiden-X' của Nearthlab đã thành công trong việc đánh chặn một chiếc drone cánh cố định đang bay với tốc độ 60km/h. Đây là kết quả của việc liên tục sửa đổi thiết kế và cải tiến trong thời gian ngắn. Điểm khác biệt lớn nhất là việc đánh chặn thành công không phải bằng cách điều khiển thủ công, mà thông qua chế độ tự động theo dõi mục tiêu (ATR). Việc tối ưu hóa thiết bị bên trong và cải thiện hiệu năng của phương tiện bay cũng được thực hiện nhanh chóng, mang lại nhiều bước tiến về hiệu suất.
Tốc độ và sự cải tiến hiệu năng này nhanh đến mức khó có thể tìm thấy trong việc phát triển hệ thống vũ khí truyền thống. Nếu sự phát triển công nghệ này tiếp tục, việc đánh chặn các loại drone ở cấp độ máy bay không người lái của Bắc Triều Tiên từng xâm phạm không phận năm 2022 là hoàn toàn có thể. Do các loại drone cánh cố định tầm xa mà Bắc Triều Tiên sử dụng không phải điều khiển từ xa mà bay theo quỹ đạo đã định sẵn, nên quỹ đạo bay của chúng rất đơn giản.
Drone 'Shahed-136' mà Nga nhập khẩu từ Iran và vẫn đang sử dụng trong các cuộc không kích tại Ukraine cũng sử dụng phương thức định vị trước này. Do đó, ngày mà các drone săn drone của các startup nội địa như Nearthlab hay UAMTech có đủ khả năng ứng phó với drone Bắc Triều Tiên sẽ không còn xa.
Vấn đề nằm ở chỗ, dù công nghệ drone quân sự của các công ty trong nước phát triển nhanh chóng, nhưng sự hỗ trợ và khái niệm vận hành của Bộ Quốc phòng cùng các cơ quan trực thuộc lại không theo kịp. Thay vì suy nghĩ các phương án ứng dụng phù hợp với trình độ drone hiện tại và dần cải thiện hiệu năng, họ thường lặp lại các phương thức phát triển hệ thống vũ khí hay phương thức yêu cầu tác chiến (ROC) của quá khứ, từ đó đặt ra những mục tiêu bất khả thi.
Ví dụ, trong nội dung thi drone săn drone tại Dronebot Challenge tổ chức ở trường huấn luyện Seungjin, Pocheon vào ngày 7 tháng 9 vừa qua, Bộ Quốc phòng đã đưa ra nhiệm vụ bắn hạ mục tiêu giả định cơ động né tránh với tốc độ 150km/h được phóng từ một địa điểm bất kỳ. Vì drone Bắc Triều Tiên hay drone Shahed xâm phạm không phận chúng ta chỉ bay với tốc độ khoảng 100km/h theo lộ trình định sẵn, nên đây là điều kiện khắc nghiệt hơn nhiều so với thực tế.
Tất nhiên, nếu các công ty drone Hàn Quốc tạo ra được loại drone săn drone tốt nhất thế giới thì đó là điều đáng tự hào và tăng khả năng cạnh tranh xuất khẩu. Vấn đề là trước khi nhắm đến mục tiêu đó, cần phải phát triển khái niệm tác chiến có thể tận dụng tối đa năng lực, sau khi đã cân nhắc thực tế năng lực và trình độ phát triển của doanh nghiệp. Chỉ có như vậy, khi được triển khai và mua sắm thực chiến, các công ty trong nước mới có thể đảm bảo nhân lực nghiên cứu để thực hiện cải tiến hiệu năng và phát triển hơn nữa.
Điều này đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực đánh chặn drone sử dụng drone săn drone, hay còn gọi là drone 'hard-kill'. Drone quân sự được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau như giám sát trinh sát, tự sát, nghi binh, trung chuyển thông tin... Drone săn drone phải theo dõi, va chạm và phá hủy mục tiêu đang bay, do đó cần tốc độ nhanh hơn, độ chính xác cao hơn và khả năng cơ động linh hoạt hơn các loại drone khác. Điều này cũng giống như việc máy bay chiến đấu F-15 Eagle hay F-16 Falcon được tạo ra cho không chiến nhưng nhờ hiệu suất bay tốt nên cũng hoạt động hiệu quả trong các cuộc tấn công mặt đất vậy.
Khi việc phát triển và cải tiến hiệu năng drone săn drone của các công ty trong nước như Nearthlab và UAMTech đang được đẩy nhanh, Bộ Quốc phòng, DAPA và Lục quân cần nhanh chóng đưa ra phương án để nâng cao năng lực phát triển drone quân sự của các startup dân sự và đưa vào sử dụng hiệu quả.
Gần đây, startup quốc phòng Anduril Industries của Mỹ – công ty sở hữu những biệt danh hào nhoáng như 'SpaceX của ngành công nghiệp quốc phòng' hay 'Stark Industries ngoài đời thực' – đã công bố loại tên lửa hành trình tầm xa mới có tên 'Barracuda-M'. Công ty này tự đánh giá rằng họ đã tạo ra sản phẩm có thể đóng góp cho quốc phòng Mỹ bằng cách sử dụng linh kiện thương mại quy mô lớn để tăng gấp đôi sản lượng khi cần thiết. Nếu Bộ Quốc phòng và quân đội tạo điều kiện để các startup drone Hàn Quốc – những người đang thách thức việc phát triển drone quân sự – phát huy tối đa tiềm năng, thì ngày chúng ta có một 'Anduril Industries của Hàn Quốc' chắc chắn sẽ đến.