[비즈한국] Kinh tế Châu Âu gần đây đang phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng. Đức, quốc gia từng dẫn đầu kinh tế khu vực và được mệnh danh là 'đầu tàu Châu Âu', giờ đây đã đánh mất vị thế đó và lâm vào khó khăn đến mức bị gọi là 'bệnh nhân của Châu Âu'. Tồi tệ hơn, tình hình chính trị cũng đang trở nên bất ổn. AfD (Lựa chọn thay thế cho nước Đức), một đảng bị xếp vào hàng cực hữu đến mức thường xuyên bị so sánh với Đảng Quốc xã, đã giành được số ghế đáng kể trong cả cuộc bầu cử Nghị viện Châu Âu 2024 lẫn các cuộc bầu cử cấp bang tại Đức, làm dấy lên nỗi lo ngại về chính trị. Gần đây, việc Elon Musk công khai ủng hộ đảng này cũng gây ra những lo ngại về ảnh hưởng đối với cuộc bầu cử sớm dự kiến diễn ra vào tháng 2, khiến tình hình trong và ngoài nước trở nên vô cùng căng thẳng.
Hiện tại, GDP của toàn Liên minh Châu Âu (EU) đạt khoảng 19,4 nghìn tỷ USD (2,8 triệu tỷ Won), thấp hơn nhiều so với con số 27,36 nghìn tỷ USD (3,96 triệu tỷ Won) của Mỹ. Nếu xét đến việc vào năm 2008, quy mô kinh tế của cả hai gần như tương đương nhau, thì khoảng cách nới rộng trong 16 năm qua đã phản ánh rõ nét sự suy thoái của kinh tế Châu Âu.
Hệ sinh thái khởi nghiệp Châu Âu so với Thung lũng Silicon
Khi nói về công nghệ, khởi nghiệp và hệ sinh thái startup, không thể không nhắc đến Thung lũng Silicon. Gara nhỏ nơi Hewlett và Packard bắt đầu kinh doanh vào năm 1939 chính là nơi khai sinh ra Thung lũng Silicon và đã được công nhận là di tích lịch sử của bang California. Những nhà sáng lập bỏ học đại học, phát triển công nghệ trong gara, và sự hợp tác công-tư mạnh mẽ với giới học thuật như Đại học Stanford đã trở thành biểu tượng của nơi này. Vì Thung lũng Silicon đã bước vào thời kỳ tăng trưởng từ những năm 1950 và sở hữu cơ sở hạ tầng được xây dựng từ bề dày lịch sử của những thành công và thất bại, nên việc so sánh trực tiếp với hệ sinh thái khởi nghiệp Châu Âu có lẽ là một điều khiên cưỡng.
Tuy nhiên, từ lâu Châu Âu đã luôn trăn trở làm thế nào để vừa kiềm chế Mỹ, vừa tạo ra những lợi thế riêng cho mình. Sự suy thoái kinh tế gần đây của Châu Âu đã trở thành cơ hội để xem xét lại liệu những nỗ lực đó có đang đi đúng hướng hay không.
Ngày 9 tháng 9 năm 2024, cựu Chủ tịch Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) Mario Draghi đã chỉ ra những vấn đề chính mà kinh tế Châu Âu đang đối mặt trong 'Báo cáo năng lực cạnh tranh EU' như sau:
Đầu tiên, ông nhấn mạnh đến 'khoảng cách đổi mới'. Châu Âu đang tụt hậu so với Mỹ và Trung Quốc về đổi mới công nghệ, điều này có thể dẫn đến suy yếu năng lực cạnh tranh trong lĩnh vực kỹ thuật số và công nghệ sạch. Ngoài ra, chi phí năng lượng cao làm giảm khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp Châu Âu, và nếu việc chuyển đổi sang năng lượng sạch bị trì hoãn, vấn đề sẽ càng trở nên trầm trọng hơn.
Thứ hai, Châu Âu phụ thuộc nhiều vào các quốc gia bên ngoài trong các ngành công nghiệp cốt lõi như bán dẫn, khiến chuỗi cung ứng trở nên mong manh và đe dọa an ninh kinh tế. Thứ ba, tỷ lệ tăng trưởng năng suất của Châu Âu đang bị đình trệ, gây ảnh hưởng tiêu cực đến tăng trưởng kinh tế và mức sống. Thứ tư, tình trạng già hóa dân số và giảm dân số có thể dẫn đến thiếu hụt lao động và làm chậm tăng trưởng kinh tế. Thứ năm, các quy định phức tạp và quan liêu cản trở hoạt động doanh nghiệp, đặc biệt là sự phát triển của các startup và doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Thứ sáu, Châu Âu thiếu sự tự chủ trong chính sách quốc phòng và đối ngoại, dẫn đến sự suy giảm ảnh hưởng trên trường quốc tế.
Báo cáo Draghi đề xuất khoản đầu tư bổ sung từ 750 tỷ đến 800 tỷ Euro (1.121 nghìn tỷ đến 1.195 nghìn tỷ Won) mỗi năm để giải quyết những vấn đề này. Báo cáo nhấn mạnh cần phải tái cấu trúc nền kinh tế Châu Âu và tăng cường năng lực cạnh tranh. Nếu không có khoản đầu tư bổ sung, Châu Âu sẽ không thể phát triển công nghệ mới, thực hiện trách nhiệm khí hậu và duy trì sự độc lập trên toàn cầu.
Báo cáo Draghi dự kiến sẽ được phản ánh trong quá trình hoạch định chính sách của chính quyền EU nhiệm kỳ 2, dưới sự lãnh đạo của bà von der Leyen, bắt đầu từ tháng 11 năm ngoái. Do đó, đã có nhiều tranh luận nổ ra trong các tầng lớp xã hội Châu Âu về nội dung báo cáo này. Nội dung về giảm bớt gánh nặng quy định doanh nghiệp nhận được phản ứng tích cực từ phía các công ty, nhưng cũng có những phản hồi trái chiều. Liên đoàn Công đoàn Châu Âu (ETUC) chỉ trích báo cáo Draghi khi nhấn mạnh sự cần thiết của một môi trường quy định bảo vệ quyền lợi người lao động và công đoàn. Cục Môi trường Châu Âu (EEB) cũng chỉ trích rằng việc coi hiệp định cho các ngành công nghiệp sạch là phương thức giảm bớt quy định là một phân tích bỏ qua khủng hoảng sinh thái và bất bình đẳng xã hội tại Châu Âu.
Các nhà sáng lập Châu Âu tự hỏi: "Khi nào chúng ta mới được như Mỹ?"
Nhiều ý kiến trái chiều cũng xuất hiện trong hệ sinh thái startup Châu Âu. Có rất nhiều tiếng nói thắc mắc 'Tại sao Châu Âu không thể giống như Mỹ?'. Gần đây, trên LinkedIn đang diễn ra những cuộc tranh luận sôi nổi về lý do tại sao hệ sinh thái khởi nghiệp Châu Âu không thể phát triển.
Có thể tóm tắt lý do thành ba điểm chính. Thứ nhất, Mỹ thúc đẩy đổi mới thông qua một thị trường đơn nhất quy mô lớn, trong khi Châu Âu có cấu trúc thị trường phân tán theo quốc gia, gây cản trở tăng trưởng và buộc các doanh nhân phải đối mặt với gánh nặng vượt qua quy định của từng nước. Thứ hai, Châu Âu phụ thuộc rất lớn vào Mỹ về mặt công nghệ và không xây dựng được một nền kinh tế kỹ thuật số độc lập. Thứ ba, Châu Âu hiện không có công ty công nghệ nào trị giá 1 nghìn tỷ USD (1.451 nghìn tỷ Won). Dù có những công ty công nghệ thành công như Spotify hay SAP, nhưng chưa có công ty nào đạt được giá trị trên 1 nghìn tỷ USD như Apple, Microsoft, Amazon hay Google tại Mỹ. Skype, công ty từng có tiềm năng nhất để trở thành doanh nghiệp nghìn tỷ USD từ Châu Âu, đã bị Microsoft mua lại và trở thành thành tựu của Mỹ. Đây là minh chứng rõ rệt cho sự hạn chế của hệ sinh thái Châu Âu trong việc huy động vốn cho các startup ở giai đoạn sau (late-stage).
Năm 2023, quy mô vốn đầu tư mạo hiểm (VC) vào các startup Châu Âu là 52 tỷ USD (74 nghìn tỷ Won), chỉ bằng 1/3 so với Mỹ. Tình hình này vẫn tiếp diễn trong năm 2024. Do lạm phát dai dẳng và lãi suất tăng khiến tổng lượng vốn giảm, các nhà đầu tư Châu Âu tỏ ra vô cùng thận trọng. Các quỹ hưu trí Châu Âu, vốn quản lý khoảng 9 nghìn tỷ USD (1,292 triệu tỷ Won) tài sản, chỉ dành khoảng 0,01% cho lĩnh vực VC. Vì cơ hội huy động vốn tại Châu Âu bị hạn chế, việc đầu tư vào các startup ở giai đoạn sau – vốn cần sự hỗ trợ của các nguồn vốn khổng lồ – không diễn ra sôi nổi. Đó là lý do tại sao các startup nổi tiếng cần vốn lớn như Wayve (startup xe tự lái ở London), Mistral AI (Paris), hay DeepL (Cologne) đều ưu tiên tiếp cận các nhà đầu tư Mỹ. Môi trường khó phát triển thành tập đoàn Big Tech tại Châu Âu cũng trở thành rào cản ngăn cản các tập đoàn công nghệ lớn của Châu Âu mua lại các startup nội địa để tạo ra một cấu trúc tăng trưởng bền vững.
Ole Lehmann, một doanh nhân gốc Đức điều hành AI Solopreneur, đã đưa ra những chỉ trích mạnh mẽ về hệ sinh thái khởi nghiệp Châu Âu.
Anh cho biết vào năm 2008, GDP của Mỹ và Châu Âu tương đương nhau nhưng hiện nay khoảng cách đã lớn hơn nhiều, và khẳng định đây là "kết quả của việc Châu Âu lựa chọn an ninh thay vì tăng trưởng, và chọn quy định thay vì đổi mới". Theo phân tích của anh, các nhân tài Châu Âu thường chọn một trong hai con đường: sang Mỹ để nhận lương cao hơn (trung bình hơn 250.000 USD/năm trong lĩnh vực công nghệ), hoặc chuyển đến Đông Nam Á hay Đông Âu, nơi có chi phí cố định thấp để khởi nghiệp. Điều này khiến Châu Âu mất đi rất nhiều nhân tài.
Vấn đề lớn nhất là chủ nghĩa quan liêu của Châu Âu. Luật lao động khiến việc tuyển dụng và sa thải trở nên khó khăn, và thuế suất cao đến mức các doanh nghiệp vừa và nhỏ khó có thể chịu đựng nổi. Ngay cả Spotify, một câu chuyện thành công của công nghệ Châu Âu, cũng đã chuyển trụ sở sang New York để niêm yết tại đó; ARM bị NVIDIA mua lại; và Klarna cũng đang chuẩn bị niêm yết tại Mỹ.
Anh chỉ trích: "Châu Âu giống như một bảo tàng, nơi bảo tồn quá khứ thì tuyệt vời nhưng tạo ra tương lai thì lại vô cùng tệ hại". Bản thân Ole cũng đã rời Đức để xây dựng doanh nghiệp tại Cyprus.
Có những điều chỉ Châu Âu mới có thể thực hiện được
Tuy nhiên, cũng có một góc nhìn khác. Nick Mulder, CEO của startup Fintech Hypofriend tại Berlin, nhấn mạnh rằng Châu Âu không chỉ toàn những điểm yếu.
Mulder lập luận rằng nếu những nhà sáng lập và người làm việc tại startup muốn duy trì sự bền vững không chỉ trong công việc mà còn trong 'cuộc sống', thì Châu Âu hấp dẫn hơn Mỹ rất nhiều và sẽ tiếp tục như vậy. Ông cho rằng những người nói 'Châu Âu đã hết thời (Europe sucks)' trong hệ sinh thái khởi nghiệp thường mặc định startup là 'nam giới, trẻ tuổi, làm trong lĩnh vực công nghệ, độc thân và chưa có con'. Đối với những người khởi nghiệp lớn tuổi hơn và có gia đình, Châu Âu vẫn là nơi rất đáng sống.
Châu Âu cung cấp dịch vụ y tế chất lượng cao với chi phí thấp hơn nhiều so với Mỹ, đồng thời duy trì các chính sách thân thiện với gia đình như nghỉ thai sản, nghỉ chăm con, giáo dục miễn phí và nghỉ phép có lương. Berlin (Đức) có chi phí sinh hoạt thấp hơn 78% so với San Francisco, đặc biệt là sự khác biệt lớn về chi phí nhà ở và giáo dục.
Cũng có lập luận cho rằng khi nhìn về Châu Âu, không nên bỏ qua Đông Âu. Phe nói về sự suy tàn của Châu Âu thường mặc định Châu Âu là Tây Âu như Anh, Pháp, Đức. Nhưng gần đây, Đông Âu, đặc biệt là Ba Lan, đang được chú ý như một động lực tăng trưởng mới của Châu Âu.
Sau khi thoát khỏi chế độ cộng sản vào năm 1989, Ba Lan hiện là nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất Châu Âu. Với thuế thấp, quy định đơn giản hóa và đạo đức nghề nghiệp cao, Ba Lan đang nổi lên như một trung tâm đầu tư mới của Thung lũng Silicon. Microsoft đã đầu tư 1 tỷ USD, Google đã thành lập các trung tâm R&D trọng điểm, và Intel cũng có kế hoạch thành lập trung tâm bán dẫn mới. Các tập đoàn lớn toàn cầu đang đổ vốn đầu tư quy mô lớn, giúp Ba Lan xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo độc đáo trong lòng Châu Âu. Đặc biệt, có quan điểm cho rằng Ba Lan là 'gã khổng lồ đang ngủ' – một quốc gia Châu Âu sở hữu tất cả các ưu điểm của các quốc gia Đông Á tăng trưởng thần tốc như Hàn Quốc và Singapore, một quốc gia mà các nước lớn ở Tây Âu cần học hỏi và sẽ là tương lai của Châu Âu.
Cần cân nhắc kỹ lưỡng khi doanh nghiệp Hàn Quốc tiến ra nước ngoài
Tình hình kinh tế và chính trị này tại Châu Âu cung cấp những bài học quan trọng cho chiến lược tiến ra toàn cầu của doanh nghiệp Hàn Quốc. Mỹ mang đến khả năng đổi mới và tăng trưởng cao, nhưng về khía cạnh nới lỏng quy định và vùng đất của những cơ hội, thị trường Đông Âu, đặc biệt là Ba Lan, rất đáng được chú ý. Ngược lại, phúc lợi xã hội và sự ổn định của Châu Âu lại hấp dẫn các doanh nghiệp đang cân nhắc đầu tư dài hạn và định cư theo hộ gia đình.
Khi được hỏi về lý do tiến ra toàn cầu, có nhiều doanh nhân Hàn Quốc trả lời mơ hồ rằng 'vì ai cũng đi Mỹ' hoặc 'vì trước giờ vẫn thích Châu Âu'. Những lúc đó, điều tôi thấy trước hết không phải là thành công, mà là những gian khổ và nghịch cảnh mà họ sẽ phải trải qua.
Tóm lại, cuộc tranh luận về việc liệu Châu Âu có nên thay đổi để trở nên giống Mỹ hay không không phải là một vấn đề lựa chọn đơn giản. Tùy thuộc vào lĩnh vực của doanh nghiệp, cần phải tính toán chính xác thị trường mở đến mức nào, các chứng nhận và quy định liên quan cần chuẩn bị ra sao, và thời gian cũng như chi phí cần thiết ban đầu để thành lập công ty và ổn định nhân sự là bao nhiêu, từ đó mới đưa ra lựa chọn phù hợp.
Tác giả Lee Eun-seo tốt nghiệp ngành Luật tại Hàn Quốc và nghiên cứu kịch nghệ tại Berlin. Cô đang dẫn đầu 123factory, một đơn vị kết nối hệ sinh thái startup giữa Hàn Quốc và Đức, đặt trụ sở tại Berlin – thành phố nghệ thuật và cũng là trung tâm startup của Châu Âu.