[비즈한국] Trong tác phẩm ‘Metamorphoses’ (Sự biến hóa) của Ovid có một đoạn viết như sau.
Trong khi tất cả các loài vật khác đều cúi đầu nhìn xuống mặt đất, thì thần linh chỉ ban cho con người gương mặt ngước lên, ra lệnh cho họ hãy ngẩng đầu hướng về những vì sao và ngắm nhìn bầu trời.
Tôi hoàn toàn đồng cảm với ý niệm này. Người ta thường nói rằng lợi ích mà nhân loại có được nhờ đi bằng hai chân chính là đôi tay tự do và khả năng sử dụng công cụ. Nhưng có một bước tiến quan trọng hơn thế, đó là nhờ tư thế đứng thẳng mà chúng ta có thể ngắm nhìn bầu trời đêm một cách thoải mái hơn hẳn các loài vật khác. Nhờ đó, chúng ta mới trở thành những sinh thể biết quan tâm và sống cùng bầu trời đêm.
Trái cây trước mắt khi nào chín, thú dữ khi nào tấn công… chúng ta đã bắt đầu tìm kiếm lời giải cho những lo âu sinh tồn từ bầu trời đêm. Dõi theo con đường mà Mặt Trời, Mặt Trăng và các vì sao chỉ lối, nhân loại đã có thể tránh được hiểm nguy và chờ đợi sự trù phú. Có thể nói, thiên văn học đã bắt đầu từ khoảng 200.000 năm trước, ngay tại khoảnh khắc mà lưng của con người đứng thẳng lên.
Điều ngạc nhiên hơn cả là chúng ta vẫn đang nhìn ngắm cùng một thứ ánh sáng sao đã từng phản chiếu trong đôi mắt của những tổ tiên xa xưa – những người đầu tiên đứng thẳng và ngẩng đầu lên cách đây 200.000 năm.
Ngày 27 tháng 5 năm 1933, một hội chợ triển lãm quy mô lớn đã khai mạc tại Chicago, Mỹ. Đây là sự kiện được tổ chức trở lại tại Chicago sau đúng 40 năm kể từ Hội chợ Columbus năm 1893. Dù lúc bấy giờ nước Mỹ đang chìm trong đầm lầy của cuộc Đại suy thoái, nhưng hy vọng vào tương lai mà khoa học và công nghệ mang lại vẫn luôn cháy bỏng. Mọi người mơ về một thế kỷ tiến bộ huy hoàng và muốn tạm quên đi những mảng tối của hiện thực.
Lễ khai mạc hội chợ năm 1933 đã bắt đầu bằng một nghi thức thắp sáng đầy sáng tạo. Thay vì chỉ đơn thuần nhấn nút bật đèn, họ đã hiện thực hóa một ý tưởng độc đáo: dùng ánh sáng từ các vì sao để thắp sáng đèn điện. Edwin Frost, nhà thiên văn học đứng đầu Đài thiên văn Yerkes, đã nhìn lên bầu trời đêm khi suy nghĩ về cách kỷ niệm sự kiện quay trở lại sau 40 năm. Một ý tưởng táo bạo lóe lên trong đầu ông: nếu có một ngôi sao cách Trái Đất đúng 40 năm ánh sáng, thì ánh sáng khởi hành từ lúc Hội chợ Columbus năm 1893 diễn ra sẽ vừa kịp chạm đến Trái Đất ngay lúc này. Nếu sử dụng ánh sáng sao đó để thắp sáng đèn cho hội chợ, liệu đó chẳng phải sẽ là khoảnh khắc đặc biệt kết nối quá khứ và hiện tại thành một sao?
Các nhà thiên văn học đã tìm kiếm ngôi sao đảm nhận vai trò đó. Đó chính là Arcturus, ngôi sao sáng nhất trong chòm sao Mục Phu. Các nhà thiên văn học thời đó biết rằng khoảng cách đến Arcturus là 40 năm ánh sáng. Hơn hết, nó rất dễ quan sát trên bầu trời đêm tháng Năm khi hội chợ diễn ra. Họ nghĩ rằng nếu có sinh vật nào sống gần ngôi sao đó, thì hình ảnh Trái Đất mà họ nhìn thấy lúc này chính là cảnh tượng Hội chợ Columbus năm 1893 đang vào hồi tấp nập.
Thập niên 1930 là thời kỳ công nghệ quang điện phát triển thần tốc. Công nghệ chuyển đổi ánh sáng thành điện năng này đã được sử dụng rộng rãi trong thiên văn học để tăng độ nhạy của kính viễn vọng. Để buổi lễ khai mạc diễn ra hoàn hảo, tổng cộng bốn đài thiên văn đã hợp tác với nhau. Không chỉ Đài thiên văn Yerkes nơi Frost làm việc, mà còn có Đài thiên văn Đại học Illinois, Đài thiên văn Đại học Harvard và Đài thiên văn Allegheny cùng chung tay. Đây là sự chuẩn bị đề phòng trường hợp bầu trời ở một nơi nào đó bị mây che khuất.
Tối ngày 27 tháng 5 năm 1933, mặt trời lặn và buổi lễ khai mạc bắt đầu. Rufus C. Dawes, người chịu trách nhiệm tổng quát về hội chợ, đã tuyên bố bằng giọng đầy hùng hồn trước đám đông hơn 30.000 người.
“Chúng ta cùng ôn lại khoảnh khắc của Hội chợ Columbus vĩ đại năm 1893. Để trải nghiệm lại vẻ đẹp huy hoàng đó, chúng ta đón nhận luồng ánh sáng đã khởi hành từ 40 năm trước. Tia sáng từ Arcturus này sẽ thắp sáng khuôn viên của chúng ta và trở thành nguồn sức mạnh kỳ diệu vận hành các cỗ máy của hội chợ.”
Lời nói của ông gợi nhớ đến hình ảnh những tư tế dẫn dắt nền văn minh thời xưa, khi họ cử hành các nghi lễ linh thiêng trước đám đông với lời hứa về sức mạnh huyền bí của bầu trời. Trên bục, ông vươn tay về phía đám đông và tuyên bố rằng sức mạnh vũ trụ sẽ kết nối với khoảnh khắc này. Bên cạnh sân khấu là những chiếc loa khổng lồ và bảng điện tử. Phía dưới đó là tấm bản đồ miền Đông nước Mỹ với vị trí của bốn đài thiên văn. Những vì sao trên bầu trời đêm dường như đang dõi theo nghi lễ này.
Cuối cùng, vào lúc 9 giờ 15 phút tối, bốn chiếc kính viễn vọng đồng loạt nhắm vào Arcturus. Khi ánh sáng sao thu thập được qua kính viễn vọng chạm vào tế bào quang điện, dòng điện đã được tạo ra. Dòng điện này chạy theo dây dẫn đến hệ thống chiếu sáng của hội chợ, và trong khoảnh khắc, không gian vốn chìm trong bóng tối đã bừng sáng rực rỡ. Đám đông reo hò. Kể từ ngày đó, mỗi đêm hội chợ diễn ra, lễ thắp sáng lại được tiến hành theo cách tương tự, và mọi người bị mê hoặc bởi khoảnh khắc kỳ diệu do ánh sao tạo ra.
Hội chợ Columbus năm 1893 có lẽ là một khoảnh khắc không mấy vui vẻ đối với các nhà thiên văn học. Bởi vì bắt đầu từ ngày đó, nhân loại đã thoát khỏi bóng tối của bầu trời đêm để bước vào một thế giới mới rực rỡ bởi ánh sáng nhân tạo. Những bóng đèn điện phủ kín hội chợ lan tỏa ánh sáng lên bầu trời đêm, và ánh sao mờ nhạt dần biến mất. Nhân loại coi như đã hái ánh sao trên trời để dựng nên những cây cột đèn đường.
Trong truyền thuyết cổ đại, Prometheus đã trao cho con người đốm lửa của thần linh. Để trả giá, Zeus đã trói ông vào một tảng đá khổng lồ và ban cho hình phạt khủng khiếp là để đại bàng mỗi ngày đến mổ gan ông. Năm 1893, khuôn viên hội chợ tại Chicago lại nóng lên bởi cuộc cạnh tranh của những con người mang ngọn lửa thiên thượng xuống hạ giới. Đó là hai đối thủ: George Westinghouse và Thomas Edison. Hai người đàn ông từng tranh giành việc dựng cột điện trên khắp nước Mỹ cũng đã có màn đối đầu gay gắt ngay tại Hội chợ Columbus.
Thời bấy giờ, điện một chiều được sử dụng phổ biến tại Mỹ và Edison là người nắm giữ độc quyền. Tuy nhiên, Westinghouse đã nhìn thấy tiềm năng của dòng điện xoay chiều do Nikola Tesla đề xuất, mang đến một hệ thống điện hiệu quả và rẻ hơn. Cuối cùng, Westinghouse đã giành được dự án cung cấp điện cho Hội chợ Columbus. Cuộc chiến giữa Westinghouse và Edison đã trở nên cực đoan đến mức họ thực hiện những cuộc thí nghiệm tàn khốc bằng ghế điện để bôi nhọ đối thủ. Sau này, người ta gọi mâu thuẫn giữa hai người là 'Cuộc chiến dòng điện'.
Các nhà phát minh đã phô diễn những màn trình diễn kỹ thuật công suất lớn để quảng bá công nghệ của mình. Tesla đã quấn cuộn dây quanh người và cho chạy dòng điện lên đến 20.000 vôn. Một cảnh tượng ngoạn mục tựa như tia chớp từ bầu trời đang bao quanh cơ thể ông. Ông vẫn bình an vô sự. Tesla muốn đích thân chứng minh rằng điện xoay chiều hoàn toàn không nguy hiểm.
Trong khi đó, Edison đã xây dựng một tượng đài công nghệ khoa học khổng lồ. Ông kết nối hàng nghìn bóng đèn sợi đốt lên một tòa tháp cao 25 mét. Riêng khối lượng của chúng đã lên tới 0,5 tấn. Sau đó, ông bao phủ các bóng đèn bằng 5.000 lăng kính. Ánh sáng phát ra từ các bóng đèn lan tỏa thành bảy sắc cầu vồng rực rỡ, trang hoàng cho cả hội chợ. Thông qua màn trình diễn hoa lệ này, Edison muốn phô trương rằng điện một chiều – thứ mà công ty General Electric của ông đang thúc đẩy – vẫn còn rất vững mạnh.
Tuy nhiên, hội chợ huy hoàng lại kết thúc bằng một sự kiện bất ngờ. Carter Harrison III, thị trưởng Chicago lúc bấy giờ và cũng là một chính trị gia đầy triển vọng, bị ám sát, khiến phần cuối của lễ hội phải thay thế bằng một buổi lễ tưởng niệm đột ngột. Cuối thế kỷ 19, ba "Prometheus" đầy tham vọng là Westinghouse, Tesla và Edison đã xuất hiện trước nhân loại. Họ tranh nhau thắp sáng thế giới bằng ngọn lửa của riêng mình. Nhờ những phát minh của họ, nhân loại không còn sợ bóng đêm, không còn lo lạc đường trong tối tăm và không cần phải tắt nến đi ngủ nữa.
Nhưng cùng lúc đó, nhân loại cũng không còn yêu màn đêm nữa. Khả năng cảm thụ cái đẹp khi nhìn vào bầu trời đen kịt, nơi chỉ cần ánh sao mờ nhạt cũng đủ khiến ta thấy kỳ diệu, đã bị choáng ngợp bởi ánh sáng nhân tạo trước mắt. Ánh sao vùi lấp trong ánh đèn không còn lọt vào mắt con người được nữa. Khoảnh khắc Hội chợ Columbus tuyên bố cung cấp điện toàn cầu cũng chính là một bước ngoặt thiên văn học của một thời đại. Giờ đây, nhân loại không thể nhìn thấy bầu trời đêm thuần khiết nếu không có sự trợ giúp của kính viễn vọng nữa.
Việc 40 năm sau đó, họ lại tập hợp ánh sao để thắp sáng đèn cho hội chợ nhằm gợi nhớ về Hội chợ Columbus – sự kiện đã xóa sổ dải Ngân Hà khỏi bầu trời đêm – nghe có vẻ thật trớ trêu. Có lẽ đó chính là sự hối hận cuối cùng của nhân loại, khi họ thú nhận nỗi nhớ nhung về những vì sao đã mất sau khi đã phủ kín bầu trời đêm bằng ánh sáng nhân tạo.
Tác giả Ji Woong-bae là ai? Yêu mèo và vũ trụ. Khi còn nhỏ, sau khi xem ‘Galaxy Express 999’ (Tàu tốc hành ngân hà), anh đã nhen nhóm ước mơ lan tỏa vẻ đẹp của vũ trụ. Hiện anh đang nghiên cứu sự tiến hóa thông qua tương tác giữa các thiên hà tại Trung tâm Nghiên cứu Tiến hóa Thiên hà và Phòng thí nghiệm Vũ trụ học thuộc Đại học Yonsei, đồng thời tham gia nhiều hoạt động truyền thông khoa học như thuyết trình và viết sách. Anh là tác giả của các cuốn sách như ‘Đài thiên văn hẹn hò’, ‘Nghĩ về vũ trụ cả ngày’, ‘Sao – Khoa học của ánh sáng’.