[비즈한국] Chính phủ hiện đang áp dụng chế độ ‘Đánh giá tính khả thi dự phòng (gọi tắt là Ye-ta)’ đối với các dự án quốc gia có nguồn ngân sách đầu tư quy mô lớn. Đối với các dự án tiêu tốn từ 30 tỷ Won ngân sách nhà nước trở lên, việc triển khai chỉ được thực hiện sau khi Ye-ta kết luận dự án có hiệu quả kinh tế, hoặc được miễn trừ do tính cấp thiết như cân bằng phát triển vùng miền hay đấu thầu quốc tế.
Có thể nói, Ye-ta là chốt chặn cuối cùng để ngăn chặn việc lãng phí tiền thuế của người dân. Tuy nhiên, một số dự án dù đã vượt qua hoặc được miễn trừ đánh giá lại đang cho thấy sự lãng phí tiền thuế do tiến độ thực hiện chậm trễ so với kế hoạch hoặc đạt hiệu suất kém hơn dự kiến. Trước thực trạng này, nhiều ý kiến chỉ trích cho rằng cơ chế Ye-ta vốn cần phải nghiêm ngặt lại đang bị thực hiện một cách lỏng lẻo, biến thành công cụ để phân chia ngân sách giữa các địa phương hoặc phục vụ các dự án quốc tế theo ý muốn của chính quyền.
Ye-ta là chế độ được đưa ra vào năm 1999 nhằm thẩm định trước tính khả thi của các dự án sử dụng ngân sách quốc gia quy mô lớn. Nhằm ngăn chặn tình trạng lãng phí ngân sách và dự án kém hiệu quả, việc phân bổ ngân sách chỉ được thực hiện khi Ye-ta công nhận các yếu tố như tính kinh tế, hiệu quả chính sách và phát triển cân bằng vùng miền. Đối tượng áp dụng là các dự án mới có tổng chi phí từ 50 tỷ Won trở lên và nhận hỗ trợ tài chính từ nhà nước trên 30 tỷ Won.
Hàng năm, Ye-ta được thực hiện cho khoảng 20 đến 30 dự án. Theo Viện Phát triển Hàn Quốc (KDI) và các cơ quan liên quan, trong 15 năm gần đây có tổng cộng 335 dự án thuộc diện Ye-ta. Đặc biệt, chỉ riêng trong năm 2021 đã có 40 dự án phải trải qua quy trình này. Tuy nhiên, các dự án cấp thiết như phát triển cân bằng vùng miền hoặc đấu thầu dự án phát triển ở nước ngoài sẽ được miễn trừ. Trong 15 năm qua, đã có 18 dự án nhận được sự miễn trừ này.
Dù phải vượt qua quy trình Ye-ta nghiêm ngặt như vậy, một số dự án vẫn không được thực hiện đúng theo kế hoạch ban đầu. Theo Quốc hội và các cơ quan công cộng, dự án di dời và xây dựng kho bãi phương tiện khu vực Susaek của Tổng công ty Đường sắt Hàn Quốc và dự án di dời khu bảo dưỡng toa xe đường sắt Busan vốn được báo cáo sẽ triển khai từ tháng 11/2020 và tháng 9/2021. Tuy nhiên, tính đến tháng 5 năm nay, tỷ lệ thực hiện của cả hai dự án này đều ở mức 0%, tức là chưa hề có tiến triển nào.
Dự án di dời kho bãi Susaek đang bị trì hoãn do quá trình đàm phán di dời với thành phố Goyang không suôn sẻ, còn dự án bảo dưỡng toa xe đường sắt Busan trên thực tế đã đổ bể do không có nhà thầu nào tham gia đấu thầu. Ngoài ra, dự án thay thế tàu khách cũ của Tổng công ty Đường sắt Hàn Quốc dự kiến mua 150 toa tàu tính đến tháng 8/2021, nhưng do khó khăn trong cung ứng linh kiện bởi dịch Covid-19 và các lý do khác, đến cuối năm 2024 mới chỉ hoàn thành việc cung ứng 104 toa.
Dự án năng lượng tập trung Suwon của Tổng công ty Năng lượng địa phương Hàn Quốc dù đã vượt qua Ye-ta giai đoạn 2019-2020 nhưng việc đầu tư bị trì hoãn do giá dầu tăng mạnh và rủi ro tài chính của tổng công ty, khiến tỷ lệ thực hiện chỉ dừng lại ở mức 1,8%. Dự án xây dựng thay thế chuyển đổi nhiên liệu tổ máy số 6 Boryeong của Công ty Điện lực Trung bộ Hàn Quốc bắt đầu từ năm 2021 nhưng bị hoãn khoảng 2 năm do khiếu nại từ người dân địa phương, dẫn đến tỷ lệ thực hiện chỉ đạt 13%. Dự án khu phức hợp khoa học kỹ thuật cao giai đoạn 2 của Trung tâm phát triển thành phố tự do quốc tế Jeju cũng gặp tình trạng tỷ lệ thực hiện chỉ đạt 50,5% do chi phí tăng cao trong thời gian chờ cấp phép.
Theo Quốc hội, hiện có 13 dự án dù đã vượt qua hoặc được miễn trừ Ye-ta đang có tiến độ thực hiện chậm hơn kế hoạch. Khi các dự án bị đình trệ hoặc kéo dài, ngân sách lẽ ra được phân bổ cho các dự án khác bị cắt giảm, hoặc chi phí dự án tăng lên do lạm phát trong tương lai, từ đó làm tăng gánh nặng cho người dân.
Ngoài ra, có những trường hợp lúc đánh giá Ye-ta dự báo sẽ có lợi nhuận nhưng thực tế lại gây thua lỗ, gây ảnh hưởng xấu đến tài chính của các cơ quan công cộng đứng ra thực hiện. Dự án xây dựng nhiệt điện hỗn hợp Nam Jeju của Công ty Điện lực Nam bộ Hàn Quốc đã vượt qua Ye-ta năm 2018 với dự báo sẽ chuyển sang lãi từ năm 2021. Ban đầu, dự án này dự kiến đạt lợi nhuận tích lũy 41,4 tỷ Won đến năm 2024, nhưng từ khi bắt đầu năm 2020 đến 2024, dự án liên tục thua lỗ với khoản lỗ tích lũy lên tới 24,6 tỷ Won.
Dự án phát triển chung nhiệt điện hỗn hợp Dongducheon của Công ty Điện lực Tây bộ Hàn Quốc cũng từng được đánh giá sẽ đạt lợi nhuận tích lũy 276,1 tỷ Won đến năm 2024, nhưng thực tế lại gánh khoản lỗ tích lũy 77,6 tỷ Won trong cùng thời kỳ. Nguyên nhân chủ yếu do giá khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) tăng cao so với thời điểm đánh giá khiến biên lợi nhuận giảm, đồng thời lãi suất tăng khiến chi phí tài chính leo thang. Theo Quốc hội, có 20 dự án bao gồm cả những trường hợp này từng được đánh giá sẽ đạt tổng lợi nhuận tích lũy 2.542,3 tỷ Won, nhưng thực tế do hiệu quả thấp đã phát sinh khoản lỗ tích lũy lên đến 939,8 tỷ Won.