[비즈한국] Khi Tết đến xuân về, người lớn lại đau đầu. Nên mừng tuổi cho cháu tiểu học bao nhiêu là vừa? Trên thanh tìm kiếm, các từ khóa như “mức tiền lì xì phù hợp theo khối lớp” xuất hiện, và xung quanh ta cũng có những câu nói đại loại như “với giá cả đắt đỏ hiện nay thì cũng phải cho 30 nghìn won chứ nhỉ”. Rút tờ 50 nghìn won ra thì sợ bị coi là phô trương, mà cho tờ 10 nghìn won thì lại sợ ít quá. Nếu có hai, ba đứa cháu thì nỗi lo càng thêm chồng chất. Tiền mừng tuổi từ bao giờ đã trở thành một bài toán tính toán thực dụng đính kèm sau lời chúc ấm áp.
Tuy nhiên, nếu thay đổi góc nhìn một chút, câu hỏi này sẽ mang một ý nghĩa hoàn toàn khác. Đó là khoảnh khắc ta thay đổi từ câu hỏi “bao nhiêu là vừa” sang “số tiền này sẽ mang lại trải nghiệm gì cho đứa trẻ”. Tiền mừng tuổi là “số tiền mang tính xã hội” đầu tiên mà trẻ tiếp cận nằm ngoài phạm vi quản lý của cha mẹ. Tiền tiêu vặt bình thường vận hành trong những quy tắc và sự kiểm soát. Ngược lại, tiền mừng tuổi là số tiền bất ngờ có được. Không điều kiện, không thời hạn, cũng không mục đích cố định. Vì vậy, tiền mừng tuổi gần giống như nguồn vốn tự do đầu tiên được trao cho trẻ thay vì chỉ là tiền mặt đơn thuần.
Sự tự do này lại gây ra vấn đề. Nếu học sinh tiểu học nhận được một số tiền vượt quá khả năng tự kiểm soát của mình, phần lớn số tiền đó sẽ trôi vào tiêu dùng tức thì. Trẻ dùng tiền để mua vật phẩm trong game cùng lúc hoặc mua những món đồ đang thịnh hành. Vài ngày sau, chẳng còn lại gì. Người lớn thường nghĩ rằng “trẻ con quả nhiên vẫn chưa biết cách tiêu tiền”, nhưng thực tế, thứ trẻ học được lại là điều khác: trải nghiệm “tiền cứ có là tiêu ngay cũng được”.
Số tiền lớn hơn lại tạo ra một viễn cảnh khác. Cha mẹ bắt đầu can thiệp. Những câu nói như “để vào sổ tiết kiệm nhé”, “đưa mẹ giữ cho” sẽ theo sau. Khoảnh khắc đó, chủ nhân của số tiền không còn là đứa trẻ mà là người lớn. Đứa trẻ không có cơ hội tự phán đoán và lại trở về trong sự kiểm soát. Dù số tiền lớn hơn nhưng trải nghiệm kinh tế thực chất lại giảm đi.
Ngược lại, số tiền trong mức độ mà trẻ có thể xử lý sẽ tạo ra một luồng chảy hoàn toàn khác. Trẻ viết danh sách những món muốn mua, biết chờ đợi nếu tiền không đủ, và tự quyết định nên mua cái gì trước. Đôi khi, trẻ tiêu xài bốc đồng rồi cảm thấy hối hận. Sự hối hận đó cũng là một trải nghiệm quý giá. Vì qua đó, trẻ học được bằng chính thực tế rằng tiền bạc là có hạn và mỗi lựa chọn luôn phải đánh đổi. Đây chính là điểm khởi đầu của tư duy kinh tế.
Vấn đề cũng nảy sinh khi tiền mừng tuổi trở thành đối tượng so sánh. Khi việc ai nhận được bao nhiêu, nhà nào cho nhiều nhất trở thành chủ đề bàn tán, trẻ bắt đầu tự nhiên đo lường các mối quan hệ bằng số tiền. Có thể nảy sinh những nhận thức đơn giản như “người chú cho nhiều tiền hơn là người chú tốt hơn?”. Đây chính là cảnh tượng mà dù người lớn không cố ý, số tiền vẫn bị hiểu lầm thành thước đo cho mối quan hệ. Đây cũng là một tín hiệu kinh tế - xã hội mà đứa trẻ học được.
Vì vậy, tiêu chuẩn mừng tuổi cho học sinh tiểu học không nằm ở tỷ lệ lạm phát hay giá trị trung bình trên mạng. Chìa khóa nằm ở việc liệu số tiền đó có nằm trong mức độ trẻ có thể tự phán đoán và tự gánh vác kết quả của lựa chọn hay không. Nếu ít quá sẽ không đọng lại trải nghiệm, nếu nhiều quá sẽ mất đi quyền kiểm soát. Ở đâu đó giữa hai thái cực này chính là “mức độ phù hợp” để trẻ có bài học thực hành đầu tiên về cách quản lý tiền bạc.
Chúng ta không thể dạy trẻ cách trở thành tỷ phú thông qua tiền mừng tuổi. Nhưng chúng ta có thể cho trẻ trải nghiệm cách suy nghĩ, cách chia sẻ và cách chờ đợi khi có tiền. Phong bao lì xì không nên là phương tiện kích thích tiêu dùng, mà nên trở thành công cụ thực hành đầu tiên giúp trẻ kiểm soát tiền bạc.
Cuối cùng, vấn đề của tiền mừng tuổi không nằm ở con số lớn hay nhỏ. Mà là liệu đứa trẻ có quyền lựa chọn hay không, và liệu trẻ có thể học hỏi được gì thông qua lựa chọn đó. Tiền mừng tuổi không phải là tiền tiêu vặt cho trẻ, mà là nguồn vốn nhỏ để trẻ thực hành kinh tế lần đầu tiên trong đời.