[비즈한국] Rủi ro Trung Đông bắt nguồn từ Iran đang đâm trúng vào điểm yếu chí tử của nền kinh tế Đức. Ngày 26 (theo giờ địa phương), Reuters trích dẫn báo cáo từ Viện Nghiên cứu Kinh tế Vĩ mô Đức (IMK) bày tỏ quan ngại: “Nếu xung đột tại Trung Đông do Iran dẫn đầu kéo dài, tăng trưởng kinh tế Đức trong năm nay sẽ giảm từ mức dự báo ban đầu là 1,2% xuống còn 0,2%”. Đây được xem là lời cảnh báo về việc nền kinh tế trên thực tế chỉ dừng lại ở mức “tăng trưởng bằng 0”. Viện trưởng IMK, Sebastian Dullien, đã bộc lộ nỗi lo âu lớn khi cho rằng: “Cuộc chiến này sẽ làm trầm trọng thêm nguy cơ phi công nghiệp hóa (Deindustrialisation) của Đức”. Đối với một cường quốc sản xuất như Đức, phi công nghiệp hóa chẳng khác nào một “bản án tử hình”.
Mỗi khi giá năng lượng biến động, ngành sản xuất của Đức lại bị đặt dưới áp lực. Đây là thời điểm mà sự mong manh của cơ cấu công nghiệp – vốn từng bị gọi là “kẻ ốm yếu của châu Âu” – trước các cú sốc bên ngoài lại một lần nữa được khẳng định. Khi nhận định rằng chỉ dựa vào cơ cấu truyền thống tập trung vào sản xuất là không còn đủ để chống chọi với sự bất ổn này, Đức đang thay đổi phương thức ứng phó cơ bản ở tầm chiến lược quốc gia. Một trong những lối thoát mà Đức đưa ra chính là các công ty khởi nghiệp (startup).
Mở rộng mục tiêu thu hút đầu tư gấp hơn 2 lần
Theo tài liệu của Quốc hội Đức công bố ngày 19 vừa qua, chính phủ Đức đang thúc đẩy kế hoạch mở rộng quy mô sáng kiến WIN (Wachstums- und Innovationskapital - Vốn tăng trưởng và đổi mới sáng tạo) lên 25 tỉ Euro (khoảng 44 nghìn tỉ Won). Chỉ sau khoảng một năm rưỡi kể từ khi đặt mục tiêu 12 tỉ Euro vào tháng 9 năm 2024, con số này đã tăng lên gấp đôi.
Sáng kiến WIN là chương trình do Chính phủ Đức phối hợp cùng các tập đoàn lớn và tổ chức tài chính khởi xướng. Chương trình tập trung vào việc cung cấp nguồn vốn cần thiết cho các startup trong giai đoạn "scale-up" (mở rộng quy mô), khi họ chuyển từ giai đoạn có ý tưởng sang triển khai công nghiệp thực tế.
Vấn đề mà Đức đối mặt không phải là công nghệ mà là dòng chảy vốn. Dù có năng lực cạnh tranh trong giai đoạn nghiên cứu và khởi nghiệp ban đầu, nhưng các startup lại không huy động được nguồn vốn lớn khi doanh nghiệp bắt đầu phát triển, dẫn đến việc nhiều công ty buộc phải chuyển ra nước ngoài hoặc ngừng tăng trưởng. Theo khảo sát năm ngoái, có khoảng 26% startup Đức đang cân nhắc chuyển ra nước ngoài do thiếu vốn. Ngoài ra, theo báo cáo của Ngân hàng Trung ương Pháp, từ năm 2014 đến 2023, vốn đầu tư mạo hiểm (VC) tại EU là 89 tỉ Euro (154 nghìn tỉ Won), trong khi Mỹ đạt hơn 1 nghìn tỉ Euro (1.738 nghìn tỉ Won). Châu Âu đang chiến đấu với lượng vốn chưa bằng 1/10 của Mỹ.
WIN chính là công cụ để vượt qua rào cản lớn này. Thay vì trực tiếp đầu tư vào startup, Chính phủ thiết kế cấu trúc cung cấp vốn cho các quỹ đầu tư mạo hiểm và quỹ tăng trưởng, đồng thời thu hút nguồn vốn tư nhân như quỹ lương hưu và quỹ bảo hiểm – những đối tượng vốn bảo thủ với đầu tư khởi nghiệp – tham gia vào thị trường. Ý đồ ở đây là dùng vốn công làm mồi nhử để thu hút vốn tư nhân, nhằm thể chế hóa thị trường đầu tư khởi nghiệp thành một nhóm tài sản cố định.
Nếu cơ chế không đủ, chính phủ sẽ trực tiếp mua
Song song với đó, Đức cũng áp dụng cách thức đặt cược trực tiếp vào các startup nhất định trong những lĩnh vực công nghệ có tầm quan trọng chiến lược.
Ví dụ tiêu biểu là Black Semiconductor. Tháng 6 năm 2024, Chính phủ Đức và chính quyền bang đã quyết định hỗ trợ khoản trợ cấp khoảng 228,7 triệu Euro cho công ty này. Nếu tính cả vốn đầu tư tư nhân, tổng quy mô lên tới hơn 250 triệu Euro (khoảng 440 tỉ Won).
Black Semiconductor đang phát triển công nghệ chip truyền thông quang học dựa trên graphene, vượt qua giới hạn của chất bán dẫn silicon truyền thống. Nhờ khả năng cải thiện đồng thời tốc độ truyền dữ liệu và hiệu suất năng lượng, đây được đánh giá là công nghệ cốt lõi sẽ tác động toàn diện đến ô tô, công nghiệp và hạ tầng AI. Công ty này đang đẩy nhanh việc 확보 công nghệ bằng cách mua lại doanh nghiệp graphene Applied Nanolayers của Hà Lan vào tháng 3 năm nay.
Bối cảnh cho sự hỗ trợ đặc biệt này của Chính phủ Đức nằm ở chiến lược 확보 quyền tự chủ công nghiệp thông qua việc quốc gia trực tiếp can thiệp vào lộ trình phát triển của các doanh nghiệp công nghệ sơ khai. Bởi nếu bỏ lỡ vị thế dẫn đầu trong các công nghệ thế hệ tiếp theo, trong bối cảnh phụ thuộc nhiều vào Mỹ và châu Á về linh kiện cốt lõi như bán dẫn, năng lực cạnh tranh công nghiệp của nước này có thể bị lung lay tận gốc.
Các tập đoàn lớn tạo 'liên minh sinh tồn', startup AI phản hồi bằng 'thực dụng'
Dưới ảnh hưởng của WIN, cấu trúc hợp tác giữa các tập đoàn lớn và startup cũng đang được tái thiết nhanh chóng. Tập đoàn Schwarz (vận hành chuỗi Lidl) và doanh nghiệp công nghệ ô tô, công nghiệp Bosch đã thực hiện các khoản đầu tư quy mô lớn vào startup AI Đức là Aleph Alpha để xây dựng hệ thống hợp tác AI công nghiệp. Chiến lược ở đây là xử lý các dữ liệu công nghiệp cốt lõi như sản xuất, logistics, dữ liệu khách hàng bên trong châu Âu, thay vì phụ thuộc vào cloud của Mỹ hay Trung Quốc.
Bước đi của Aleph Alpha sau đó đã rẽ sang một hướng khác. Công ty này đã lùi một bước trong cuộc đua phát triển các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) đa năng để chuyển hẳn sang nền tảng vận hành AI chuyên biệt cho khách hàng doanh nghiệp và chính phủ. Nhà sáng lập giải thích lý do: “Thế giới đã thay đổi. Chỉ riêng một mô hình LLM thuần châu Âu thì không đủ để xây dựng một mô hình kinh doanh vững chắc”.
Sự lựa chọn này phản ánh một cách biểu tượng định hướng của toàn bộ hệ sinh thái AI Đức. Startup Parloa của Berlin là bằng chứng cho điều đó. Vào tháng 1 năm nay, Parloa đã huy động được tới 350 triệu USD (khoảng 530 tỉ Won) trong vòng gọi vốn Series D. Không chỉ vượt xa quy mô đầu tư của vòng Series C chỉ 7 tháng trước đó tới 5 lần, giá trị doanh nghiệp của họ cũng tăng vọt gấp 3 lần, lên khoảng 3 tỉ USD (khoảng 4,4 nghìn tỉ Won). Cả quy mô và tốc độ huy động vốn đều là kỷ lục chưa từng có trong lịch sử startup Đức. Đây là kết quả của việc đạt được các khách hàng doanh nghiệp lớn như Allianz, SAP, Booking.com thông qua dịch vụ đại lý AI tổng đài hoàn toàn bám sát vào ngành B2B.
Giờ đây, vốn tư nhân tự thiết lập cuộc chơi
Nếu WIN là cấu trúc do Chính phủ chủ đạo để lôi kéo vốn tư nhân, thì giờ đây chính dòng vốn tư nhân đã bắt đầu tự thiết lập ván cờ đầu tư cho riêng mình.
DTCP, đơn vị đã tách khỏi bộ phận đầu tư của Deutsche Telekom, thông báo vào tháng 1 năm nay về việc khởi động quỹ VC chuyên về quốc phòng 'Project Liberty' với quy mô 500 triệu Euro (870 tỉ Won) và đã đạt được cam kết đầu tư 300 triệu Euro (521,8 tỉ Won). Đây là quỹ VC tư nhân chuyên về quốc phòng có quy mô lớn nhất châu Âu.
Điểm đáng chú ý chính là sự chuyển hướng của họ. DTCP – vốn là nhà đầu tư vào các startup phần mềm doanh nghiệp – đã mở rộng lĩnh vực đầu tư sang quốc phòng. Điều này cho thấy rõ dòng chảy của vốn đang di chuyển về đâu khi rủi ro an ninh ngày càng lớn.
Sự thay đổi này không đơn thuần là đa dạng hóa đầu tư mà là sự dịch chuyển của quyền dẫn dắt thị trường. Nếu như giai đoạn đầu, chính phủ dùng WIN để dẫn dụ vốn tư nhân vào thị trường khởi nghiệp, thì giờ đây chính vốn tư nhân đang tự mở rộng vùng đầu tư và dẫn dắt thị trường. Nó cho thấy cấu trúc không chỉ dừng lại ở mức chính phủ “hỗ trợ” startup, mà đang được tái cấu trúc thành một hệ thống nơi startup, tập đoàn lớn, vốn tư nhân và quốc gia cùng cần đến nhau.
Hàn Quốc giống Đức, không thể chỉ dựa vào 'vật liệu, linh kiện, thiết bị'
Cơ cấu công nghiệp của Hàn Quốc và Đức rất giống nhau. Cả hai đều coi sản xuất là trụ cột của GDP, và hệ sinh thái tập đoàn lớn - nhà cung cấp rất vững chắc. Điểm chung nữa là họ đều từng coi startup như một sự tồn tại “tách biệt khỏi dòng chủ lưu” của hệ sinh thái công nghiệp.
Tuy nhiên, khi khủng hoảng ập đến, Đức đã thay đổi chính câu hỏi từ “làm thế nào để nuôi dưỡng startup” thành “làm thế nào để quốc gia và các tập đoàn lớn cộng sinh cùng startup”.
Hàn Quốc cũng không thiếu những nỗ lực như chương trình nuôi dưỡng startup vật liệu, linh kiện, thiết bị (So-bu-jang). Bán dẫn, pin, quốc phòng đều là những lĩnh vực mà Hàn Quốc đã có thế mạnh, và rõ ràng có những khoảng trống cốt lõi trong chuỗi cung ứng của các tập đoàn lớn mà startup có thể lấp đầy. Thế nhưng, nhiều chương trình vẫn chưa thoát khỏi cái khung cấu trúc thầu phụ: “Nuôi dưỡng startup để biến họ thành nhà cung cấp”. Vấn đề có lẽ không nằm ở việc thiếu cơ chế, mà là vấn đề về tư duy (khung tham chiếu).
Việc Đức nâng tầm startup thành đối tác chiến lược trước khủng hoảng không phải vì họ sửa luật, mà vì sự khẩn thiết. Cũng như Black Semiconductor đào sâu vào lớp mới là truyền thông quang học giữa các chip thay vì cạnh tranh cùng phân khúc với TSMC hay Intel, các startup Hàn Quốc cũng có thể trở thành một mắt xích không thể thay thế trong chuỗi cung ứng của Samsung hay SK. Cuối cùng, vấn đề không nằm ở công nghệ, mà là ở chỗ chúng ta vẫn chưa có được sự khẩn thiết đó.
Tác giả Lee Jung-woo là nhà báo với 17 năm kinh nghiệm, từng phụ trách nhiều lĩnh vực từ các ngành công nghiệp chính như ô tô, pin thứ cấp, công nghiệp nặng đến quốc phòng, ngoại giao, môi trường, giáo dục, phúc lợi y tế. Ông đặc biệt tác nghiệp thực tế về sự thay đổi cấu trúc công nghiệp tập trung vào chuyển đổi năng lượng và tính bền vững. Hiện tại ông đang sinh sống tại Berlin, Đức và là đối tác của vườn ươm startup '123 Factory'.