[비즈한국] ‘Tôi đã trở thành người cao tuổi giai đoạn cuối. Tôi bắt đầu nghe thấy những bản cáo phó của bạn bè đồng trang lứa. Khi mất đi một người tri kỷ, tôi có cảm giác như mọi ký ức về bản thân mình gắn liền với người đó đều tan biến vào hư vô. Cứ thế, bản thân tôi cũng đang dần hao mòn.’
Một chiến sĩ, một giáo sư danh dự tại Đại học Tokyo, đồng thời là nhà xã hội học và nhà hoạt động nữ quyền đã đưa ra một lời thú nhận bất ngờ. Ở tuổi gần 80, Ueno Chizuko trong cuốn sách mới phát hành 'Chầm chậm nốt thứ' đã nhìn lại cuộc đời mình và chia sẻ về cái chết cũng như việc chăm sóc người già.
Ueno Chizuko được coi là người tiên phong đã phổ biến chủ nghĩa nữ quyền tại Nhật Bản thông qua việc phân tích mối quan hệ giữa chế độ gia trưởng và chủ nghĩa tư bản. Mượn lời của dịch giả, bà là một nhân vật như 'người chị cả của giới tri thức nữ giới Đông Á'. Bà từng bày tỏ quan điểm hoài nghi và gay gắt đối với xã hội nam quyền đến mức cho rằng chính 'nhờ' người cha gia trưởng mà bà mới trở thành một người theo chủ nghĩa nữ quyền và là người vô thần.
Thế nhưng, cuốn sách lần này lại khác hẳn với giọng điệu 'trưởng' (major key) mạnh mẽ mà bà thường thể hiện. Với những vấn đề về tuổi già và chăm sóc người cao tuổi mà bà đang quan tâm, bà kể lại trải nghiệm của bản thân và những người xung quanh bằng một giọng điệu 'thứ' (minor key) trầm tĩnh và lặng lẽ.
Ví dụ, bà bộc lộ tình cảm với người cha mà mình đã bất hòa cả đời. Bà kể về việc mình từng phản đối người cha luôn muốn làm những việc 'có ích' nên đã theo đuổi những thứ 'vô dụng', nhưng khi nhìn lại thì thấy mình đã trở thành giáo sư đại học và cuối cùng cũng làm việc có ích. Hay câu chuyện về chiếc áo len mà người cha đã mua cho bà sau khi mẹ qua đời, bà đã giữ mãi không nỡ bỏ. Ngay cả một tác giả vốn dĩ không muốn để lại chút hối tiếc nào trong đời cũng thú nhận rằng, việc không thể làm hòa với cha mẹ trước khi họ qua đời vẫn là một nỗi niềm hối hận.
Tác giả nói: “Để cuối đời có thể nghĩ rằng ‘Thật tốt vì đã được sống’, tôi muốn trao đi và đón nhận sự tha thứ với những người đã bước vào cuộc đời mình, cũng như những người từng bị tổn thương vì sự thiếu sót của tôi hoặc những mối quan hệ đã rạn nứt do hiểu lầm”. Ý nghĩ muốn tha thứ ngay cả với người mình chưa bao giờ tha thứ được trong đời, có lẽ chỉ có thể nảy sinh khi ta đã đến gần hơn với cái chết.
Mặt khác, những chỉ trích về vấn đề tuổi già và chăm sóc người cao tuổi ở Nhật Bản - một xã hội siêu già hóa - vô cùng sâu sắc. Tác giả đã chứng kiến những trí thức hàng đầu của Nhật Bản đương đại mắc chứng suy giảm nhận thức (chứng mất trí nhớ) và rơi vào tình cảnh không thể sống thiếu sự chăm sóc của người khác. Có những người đã từ bỏ cuộc đời vì không thể chấp nhận thực tế đó. Tác giả rùng mình trước thực tế rằng một người vốn sống tự do và độc lập cả đời lại phải vào trung tâm chăm sóc ban ngày, bị đối xử 'bất lực' như một đứa trẻ và phải sống tập thể.
“Nào, các vị, chúng ta cùng làm nhé”, tôi không muốn tham gia những buổi hoạt động giải trí như ở trung tâm chăm sóc ban ngày đó. Một người chưa bao giờ thích hoạt động tập thể suốt cả đời như tôi không đời nào lại thích điều đó chỉ vì mình đã già. Nếu nhân viên điều dưỡng ghé tai thì thầm gọi tôi là 'bà ơi', tôi chắc sẽ cáu kỉnh đáp lại rằng: 'Tôi không phải bà của cô'. (Lược đoạn giữa) Thế nhưng… thế nhưng… thực tế của tuổi già là nếu không có sự giúp đỡ của những người đó, ngay cả việc ăn uống, tắm rửa tôi cũng không thể tự chủ được. -Trang 195
Bản thân tác giả cũng cảm nhận được nỗi khổ của tuổi già sau khi gặp tai nạn té ngã trong một lần đi ra ngoài hiếm hoi sau đại dịch Covid-19. Thực tế khác biệt hoàn toàn với những gì bà từng hình dung về việc trở thành người già. Mọi người đều vượt qua tôi trong khi ngay cả việc đi bộ cũng khó khăn, nỗi đau khiến tôi kiệt sức, ăn không thấy ngon, tắm cũng không còn sức lực, ngay cả việc đeo tất cũng vất vả. Chỉ khi đó, bà mới thực sự thấu hiểu nỗi đau của những người từng chịu bệnh tật.
Tôi từng nghĩ mình đã nghe, đã biết. Nhưng nỗi đau của người khác cuối cùng cũng chỉ là nỗi đau của người khác. 'Liệu lúc đó họ có phải đang chịu đựng nỗi đau như thế này không?', 'Liệu người đó khi bị ung thư giai đoạn cuối có phải đã dùng thuốc giảm đau để đến gặp mình không?'... những cảnh tượng đó cứ hiện về trong tâm trí tôi. -Trang 222
Cuốn sách bắt đầu từ câu chuyện thời thơ ấu và gia đình tạo nên 'bản nhạc' mang tên Ueno Chizuko, đi qua giai đoạn 'Intermezzo' (khúc trung gian) khi bà hoạt động với tư cách là một nhà xã hội học, rồi chìm dần vào 'Ritardando' (chậm dần) về các vấn đề chiến tranh và suy giảm nhận thức. Cuối cùng, bản 'Nocturne' (dạ khúc) vang lên những lời đưa tiễn dành cho những người quen yêu quý.
Hỏi rằng liệu một học giả từng ánh mắt sắc lẹm nay đã già yếu đi? Liệu người hay châm biếm trong quá khứ đã biến mất? Không. Giọng nói vẫn khiêm nhường nhưng bà đã sâu sắc hơn. Bởi giờ đây, bà đã có được sự 'mạnh mẽ' để thừa nhận cả những điểm yếu của chính mình. Tác giả thể hiện “dũng khí để bộc lộ những góc khuất của bản thân một cách chân thực, và sự tự do có được bằng cách ôm ấp, vỗ về chính mình dù là trong quá khứ hay hiện tại”.Năm 2023, Ueno Chizuko đã góp tài sản cá nhân để thành lập 'Quỹ Ueno Chizuko'. Quỹ hỗ trợ các nghiên cứu và hoạt động hiện thực hóa bình đẳng giới tại Nhật Bản. Trong mục tiêu thành lập, bà nêu rõ: “Quỹ Ueno Chizuko không hướng đến sự công bằng, công chính hay trung lập. Không phân biệt học vấn, tổ chức, giới tính hay quốc tịch”. Bà đang tiếp nối ngôn ngữ và tư tưởng được thừa hưởng từ những người phụ nữ đi trước để truyền lại cho thế hệ sau.
Có một từ gọi là 'Song-eun' (truyền ân). Nghĩa là truyền lại ân huệ mà mình đã nhận cho những người khác đang cần đến nó. Tôi không có con cái, nhưng rất nhiều người trẻ đã bước vào xã hội từ dưới sự dẫn dắt của tôi khi còn là giảng viên đại học. Một trong số họ nói với tôi: “Tôi sẽ không quên ân huệ của thầy. Tôi sẽ đền đáp ân huệ đó cho các sinh viên của mình”. Tôi hồi hộp chờ đợi xem những chủ đề đầy thách thức nào sẽ xuất hiện từ những tài năng tương lai. -Trang 234
Quỹ Ueno Chizuko là di sản của những nhà nữ quyền đi trước và cũng là di sản của chính Ueno Chizuko. Có lẽ, đây cũng chính là 'khúc ca đưa tiễn' mà Ueno Chizuko để lại cho chính mình.