[비즈한국] Khi quyết định viết về những bữa ăn (soul food) của các họa sĩ truyện tranh đang chạy đua với thời hạn (deadline), cái tên đầu tiên hiện lên trong tâm trí tôi là ông Jo Gwan-je, Chủ tịch Viện Xúc tiến Nội dung Truyện tranh Hàn Quốc. Tôi muốn lắng nghe câu chuyện của người đã dành cả đời để nâng tầm truyện tranh – vốn từng bị coi là “văn hóa dưới bàn ăn” – lên vị trí xứng đáng trên bàn ăn.
“Sống trong thời kỳ khó khăn thì chỉ cần lấp đầy bụng là tốt lắm rồi, làm gì có thời gian mà kén chọn món ngon. Hay là mình đi làm bát jjamppong (mì hải sản cay) đi.”
Khi tôi hỏi về món “soul food” mà ông tìm đến sau những ngày tháng chạy deadline vất vả, ông gạt đi và bảo chẳng có món nào như thế cả, rồi rủ tôi đến quán Trung Hoa gần nhà. Ôi chao. Chúng ta đã đánh giá thấp thế hệ từng trải qua thời kỳ đói kém (thời kỳ khó khăn trước khi thu hoạch lúa mới) mất rồi. Nhưng vì không thể hủy buổi phỏng vấn, tôi tự nhủ phải cố gắng “vắt” ra những kỷ niệm như chiết xuất dầu mè từ bát jjamppong này, rồi cùng ông tiến về quán ăn Trung Hoa ở Beombak-dong, Bucheon, tỉnh Gyeonggi.
Dưới cái nóng đầu xuân, tôi đến trước nhà hàng như một miếng cải thảo bị muối mặn trong món zha cai, thì thấy ông đã đứng chờ ở đó từ lúc nào. Sắp bước sang tuổi tám mươi nhưng dáng vẻ của ông vẫn vô cùng thẳng tắp. Ông gọi jjamppong, jajangmyeon (mì tương đen) và yuringi (gà chiên sốt hành) – những món ông thường gọi kể từ khi vợ chồng người Hoa mở quán – và tôi nhanh chóng gọi thêm bia.
Ký ức mơ hồ về món udon và món ganjajang trở thành “bà mối”
Cũng giống như người mù nhạc vẫn có một bài hát “tủ”, dù thời nghèo khó không biết đến thú thưởng thức ẩm thực, nhưng không phải mọi kỷ niệm về ăn uống của ông đều là khoảng trống. Mùi hương của món udon tại quán ăn Trung Hoa trong khu phố, nơi ông từng chạy việc vặt để đãi khách tới thăm nhà hồi nhỏ, vẫn vương vấn nơi đầu mũi dù hơn nửa thế kỷ đã trôi qua.
Món udon Trung Hoa từng xoa dịu cái bụng đói của nhân vật ông Yoon và Chun-sim trong tiểu thuyết ‘Thái Bình Thiên Hạ’ của Chae Man-sik là một ví dụ điển hình cho món ăn Trung Hoa kiểu Hàn Quốc xuất hiện từ thời kỳ thuộc địa Nhật Bản. Dù ngày nay các quán Trung Hoa phục vụ udon đang dần biến mất, nhưng trước khi jjamppong đỏ xuất hiện vào những năm 1970, udon cùng với jajangmyeon từng là những món cực kỳ phổ biến. Đây là thời kỳ mà các dịp kỷ niệm đặc biệt như lễ tốt nghiệp hay việc tiếp đãi khách quý thường được thực hiện tại các quán “Cheong-yori” (tên gọi cũ của quán ăn Trung Hoa), nên ngay cả một người không mấy quan tâm đến ăn uống như ông cũng không thể thiếu đi những ký ức về nó.
Khi làm việc tại tạp chí truyện tranh tháng ‘Manhwa Wangguk’, ông thường giải tỏa nỗi mệt mỏi sau khi hoàn thành bản thảo bằng một bát ganjajang (mì tương đen khô) có trứng ốp la và một ly baeg al (rượu cao lương). Thậm chí, ông còn kết hôn với người nhân viên mới từng chia sẻ niềm vui nhỏ bé đó tại quán ăn Trung Hoa ở Chungmuro. Có thể nói, quán ăn này chính là “bà mối” (Wolhabingin) của đời ông.
Con hẻm lúc rạng sáng văng vẳng tiếng ‘Đêm sương mù’ và chiếc bánh kem
Sau khi tốt nghiệp cấp ba, ông một thân một mình lên Seoul với quyết tâm trở thành họa sĩ tập sự. Dù đói khát và tương lai bất định, nhưng những con hẻm Eungam-dong lúc rạng sáng, nơi tràn đầy ước mơ họa sĩ, lại gợi ông nhớ về món bánh kem. Vì cảm thấy kỹ năng còn yếu, ông thường tập vẽ thêm một tiếng mỗi đêm khi các đồng nghiệp đã ngủ, và chiếc bánh kem là món giúp ông lấp đầy cơn đói lúc bình minh. Đó là loại bánh kem được một hãng sản xuất bánh mì tung ra vào năm 1964.
Vào những buổi sáng mùa đông, khi ông đi chân đất trong đôi dép lê, tay cầm chiếc bánh kem mua ở tiệm tạp hóa đầu ngõ, từ những xưởng may nhỏ lẻ vang lên bài hát ‘Đêm sương mù’ của nữ ca sĩ Hyun Mi: “Đêm sương mù dày đặc trên con đường vắng lạnh lẽo, màn sương vô tâm phủ kín đêm dài, lòng tôi mải miết đi tìm bóng hình người thương, cứ thế bước đi không định hướng suốt đêm thâu.”
Nhớ lại người thanh niên Jo Gwan-je năm nào, cũng như nhân vật trong bài ‘Đêm sương mù’, “mải miết” đi tìm giấc mơ suốt đêm dài, ông nói: “Dù chẳng biết tương lai sẽ ra sao, nhưng vì đó là ước mơ từ thuở nhỏ. So với lúc đó thì bây giờ tôi đã là đại gia rồi, nhưng tôi nghĩ có lẽ lúc đó mới là lúc tôi giàu có nhất, vì tâm trí tràn đầy hy vọng vào một cuộc đời tốt đẹp hơn.”
Ý nghĩa của việc cùng nhau chung sống
Tháng 10 năm 2007, trong triển lãm tranh biếm họa cá nhân ‘Chwi-saeng-mong-sa’ (Say trong đời, mộng trong cái chết) của ông tại Insa-dong, Seoul, có một tác phẩm mang tên ‘Người cùng ăn’ (Sik-gu). Tác phẩm mô tả cảnh các thành viên thuộc nhiều thế hệ quây quần bên nhau, tay cầm đũa bát, đan xen vào nhau như một cơ thể thống nhất. Bức tranh đã thể hiện một cách ấm áp và rõ nét ý nghĩa nghĩa đen của từ “Sik-gu” (người cùng ăn). Dù vì nghèo khó mà không có điều kiện để tham lam ăn uống, nhưng với tư cách là con cả trong gia đình 5 anh em, là trụ cột gia đình và người đứng đầu một cơ quan, đối với ông, ý nghĩa của việc ăn uống – thứ gắn kết mọi người thành một – không bao giờ là chuyện nhẹ nhàng. Vì vậy, ông đã gửi gắm lòng trắc ẩn, tình yêu thương và trách nhiệm đối với những người đã cùng ông đi qua thời kỳ khốn khó vào trong những bức tranh biếm họa của mình.
Ông kể mình nhớ món mì cắt rắc bột đậu nành bà ngoại từng làm. Những ngày hè bận rộn việc đồng áng, bà ngoại thường cán bột làm mì cho đứa cháu nhỏ gửi ở quê. Thấy cháu cứ lởn vởn quanh bếp, bà cho mẩu bột thừa, thằng bé nướng trên bếp lò rồi ăn ngon lành. Khi cháu ăn mì kêu no rồi bỏ dở, bà lại bảo: “Mì chỉ cần đi ra đến cổng là bụng lại đói thôi, ăn thêm đi con”. Trái tim đôn hậu của bà ngoại đã đọng lại trong ông thành sự cảm thông của thời đại đó, và trong chúng ta thành những bức tranh biếm họa của ông.
“Tôi vẫn muốn vẽ thật tốt”
Khi chai bia đã cạn, đáy ly của ông thoáng chút nuối tiếc. Ông nói rằng điều khiến ông tiếc nuối nhất là học hành chưa tới nơi tới chốn. Là con cả trong gia đình nghèo, cả đời chỉ bận rộn với truyện tranh nên không học được nhạc cụ hay ngoại ngữ nào, đó là một điều đáng tiếc, nhưng điều làm ông trăn trở hơn cả là không được học hội họa bài bản nên cảm thấy tranh của mình vẫn còn thiếu sót. Dù cô con gái lớn (Jo Hee-yoon, Giám đốc Cartoon Campus), người theo chân cha vào nghề, có cằn nhằn rằng: “Ở tuổi này rồi còn muốn vẽ gì nữa, bố cứ vẽ thoải mái đi”, thì với tư cách là một họa sĩ dùng tác phẩm để lên tiếng, ông vẫn khẳng định mình vẫn muốn vẽ thật tốt.
Lỗ Tấn từng nói: “Chiến sĩ già vẫn cầm thương”. Vị họa sĩ biếm họa ở tuổi hoàng hôn, người vẫn không rời bút và hằng ngày đều “nguệch ngoạc” vẽ, thức tỉnh những hậu bối đang an nhàn rồi nói thêm: “Làm ly nữa thôi.”
Mong chờ ‘Tự truyện Jo Gwan-je’
Trong “quyển sổ nháp” mà ông viết như nhật ký mỗi ngày, không chỉ có tranh vẽ mà còn chứa đựng cả những ý tưởng để vực dậy mảng biếm họa đang suy yếu. Ông cho biết trong thời gian đảm nhiệm vai trò Chủ tịch Hiệp hội Họa sĩ Truyện tranh Hàn Quốc, Hiệp hội Biếm họa Hàn Quốc, Chủ tịch Viện Xúc tiến Nội dung Truyện tranh Hàn Quốc, ông đã đề xuất không ít chính sách nhưng vẫn còn nhiều ý tưởng chưa có dịp thực hiện. Do thói quen nghề nghiệp, những ghi chép từ sổ tay và giấy nhớ của ông đã lên đến vài cuốn. Giờ đây, tôi mong ông có thể tập hợp chúng lại thành một cuốn tự truyện cho thế hệ sau.
Đây chính là thời điểm cần thiết hơn bao giờ hết cho những câu chuyện của chính ông – những điều còn thiếu trong tác phẩm ‘Jo Gwan-je Manbo (Tản bộ)’ ghi chép về các lão làng truyện tranh. Tôi nâng ly mong rằng những ghi chép của ông – người đã sống cuộc đời như bước chân của một con bò, chậm rãi nhưng đi xa vạn dặm – sẽ trở thành ký ức trung thực về quá khứ và là nguồn cảm hứng vô tận cho những đổi mới. “Cạn ly.”
Họa sĩ biếm họa Jo Gwan-je sinh năm 1947 tại Daegu, là con cả trong gia đình có năm anh em. Việc vẽ tranh vào mặt sau của tờ lịch để dỗ dành các em đã trở thành nghiệp cả đời. Lớn lên cùng những ‘Ông cụ Gobau’, ‘Cóc’, ‘Cô Wal-soon’, sau khi tốt nghiệp cấp ba, ông lên chuyến tàu chậm đến Seoul với ước mơ trở thành họa sĩ biếm họa thời sự có ảnh hưởng đến xã hội. Vì đó là chuyến tàu chậm nên ông lại quanh quẩn quay về Daegu, làm báo địa phương, rồi vẽ bảng hiệu cho ‘Rạp chiếu phim Academy’. Dù chẳng kiếm được bao nhiêu tiền nhưng ông vẫn tiếp tục vẽ. Sau thời gian làm việc tại công ty ‘Cóc nhỏ’ của ông Ahn Eui-seop, năm 1969 ông làm việc tại ‘Manhwa Wangguk’ và vẽ các tác phẩm truyện tranh dài tập và tranh biếm họa. Khi vẽ ‘Soedongi’, tên của ông là ‘Seok Il-eon’.
Ông chính thức khẳng định tên tuổi mình với tác phẩm ‘Mối tình đầu của bố’ đăng trên tạp chí ‘Học viện’ năm 1973. Sau đó, ông liên tiếp sáng tác ‘Cô gái hoa hồng Rose’, ‘Thiếu nữ làng đào’...
Trong một thời gian dài, ông vừa sáng tác biếm họa vừa làm biên tập với vai trò giám đốc nghệ thuật của tạp chí phụ nữ ‘Jubu Saenghwal’, Đoàn kinh doanh văn hóa KBS, chủ biên tạp chí ‘KBS TV Kindergarten’. Năm 1998, ông tham gia thành lập Trung tâm Thông tin Truyện tranh Bucheon và đảm nhiệm chức giám đốc, củng cố vị thế của Bucheon là thành phố truyện tranh. Ông từng giữ chức Chủ tịch Hiệp hội Họa sĩ Truyện tranh Hàn Quốc, Hiệp hội Biếm họa Hàn Quốc và nhậm chức Chủ tịch Viện Xúc tiến Nội dung Truyện tranh Hàn Quốc từ năm 2023 đến nay.
Dù đã qua tuổi sáu mươi, ông vẫn hoạt động bền bỉ với các tuyển tập biếm họa như ‘Chwi-saeng-mong-sa’ (2007), ‘Haro-dongseon’ (2009), ‘Sắc tức thị không’ (2010), ‘Rượu’ (2010), ‘Jo Gwan-je Manbo - Họa sĩ truyện tranh gặp họa sĩ truyện tranh’ (2021), ‘Hôm nay vẫn thở được là nhờ tình yêu’ (2021).
Người viết Seo Chan-hwi là nhà bình luận truyện tranh, người đã khám phá và hệ thống hóa dòng chảy cũng như sự kết nối giữa truyện tranh và các nền văn hóa xung quanh trong bối cảnh lịch sử. Từ năm 1998, ông vận hành cộng đồng thông tin truyện tranh ‘Manhwain’ và viết bài cho nhiều tờ báo như Hankyoreh, Ilyo Shinmun, Incheon Ilbo, Kookbang Ilbo. Người viết Song Ha-won là đại diện của UR Art - Trung tâm Phát triển Văn hóa Công cộng, hiện vận hành nhà sách chuyên về truyện tranh độc lập ‘Homtong’. Ông là nhà hoạch định văn hóa, nhà nghiên cứu truyện tranh, giáo sư kiêm nhiệm Khoa Báo chí Phát thanh Đại học Sungkonghoe, thành viên hội đồng quản trị Quỹ Văn hóa Geumcheon.
Trong loạt bài ‘Soul food của họa sĩ truyện tranh’, hai người muốn cùng độc giả chiêm nghiệm cuộc đời và thế giới tác phẩm của các họa sĩ truyện tranh tiêu biểu Hàn Quốc thông qua những món ăn mà họ yêu thích.