[비즈한국] Tin giả không còn đơn thuần là 'vấn đề lời nói'. Nó hủy hoại danh tiếng của một cá nhân, kích động sự thù ghét đối với một nhóm người nhất định, làm lung lay các cuộc bầu cử và không gian công luận, đôi khi còn dẫn đến bạo lực thực tế và xung đột xã hội. Trước đây, thông tin sai lệch thường bị coi là vấn đề đạo đức báo chí hoặc phỉ báng cá nhân. Tuy nhiên, trong thời đại hiện nay khi các nền tảng kỹ thuật số kết hợp với trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh, tin giả đang lan truyền nhanh hơn, tinh vi hơn và đôi khi phức tạp đến mức không thể xác minh được.
Gần đây, ông Kim Se-ui, đại diện của kênh YouTube 'Garo Sero Institute', đã bị bắt giam theo lệnh của tòa án. Ông này đối mặt với các cáo buộc lan truyền thông tin sai lệch và phỉ báng nhắm vào nữ diễn viên Kim Sae-ron và nam diễn viên Kim Soo-hyun. Tòa án đã ban hành lệnh bắt giữ với lý do có nguy cơ tiêu hủy bằng chứng và bỏ trốn. Liệu sự kiện này có thể chỉ được xem đơn thuần là hành vi sai lệch của một YouTuber? Dưới góc nhìn của châu Âu, câu hỏi cốt lõi là: Không chỉ là cá nhân đó đã nói gì, mà lời nói đó đã được khuếch đại thông qua cấu trúc nền tảng nào, và được tiêu thụ lặp đi lặp lại trong các thuật toán và cấu trúc lợi nhuận nào?
Trong Kế hoạch hành động chống thông tin sai lệch năm 2018, EU đã xác định thông tin sai lệch là mối đe dọa đối với nền dân chủ. Điều này xuất phát từ nhận thức rằng thông tin sai lệch làm suy yếu lòng tin vào không gian công cộng, bóp méo bầu cử và làm gia tăng sự chia rẽ xã hội. Vì vậy, cách tiếp cận của châu Âu không dừng lại ở việc 'ai đã tạo ra tin giả'. Nó tiến xa hơn tới các câu hỏi: 'Ai đã khuếch đại nó', 'Hệ thống gợi ý nào đã đẩy nó đến với nhiều người hơn', và 'Liệu nền tảng có biết về mối nguy hiểm đó mà vẫn làm ngơ hay không'.
DSA: Tuyến phòng thủ đầu tiên ngăn chặn tin giả qua nền tảng
Trung tâm của những nỗ lực này là Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) của Liên minh châu Âu. DSA buộc các nền tảng trực tuyến phải có trách nhiệm giảm thiểu nội dung bất hợp pháp và rủi ro xã hội. Để tuân thủ DSA, các nền tảng trực tuyến cực lớn như YouTube, X, Facebook, Instagram và TikTok phải định kỳ đánh giá và giảm thiểu các rủi ro ở cấp độ hệ thống như thông tin sai lệch, thao túng bầu cử, ngôn từ thù hận, bảo vệ trẻ em và thiệt hại cho người tiêu dùng.
Điều quan trọng cần lưu ý là DSA không phải là mô hình kiểm duyệt nơi nhà nước trực tiếp xóa mọi nội dung có vấn đề. Cốt lõi của phương pháp tiếp cận kiểu châu Âu là trách nhiệm hệ thống của nền tảng. Trọng tâm nằm ở việc thuật toán hiển thị điều gì nhiều hơn, hệ thống quảng cáo đang lan truyền những thông điệp chính trị hay thương mại nào, và liệu các nhà nghiên cứu cùng xã hội dân sự có thể xác minh dữ liệu của nền tảng hay không.
Liên minh châu Âu đã bắt đầu thực thi đạo luật này trên thực tế. Ngày 5 tháng 12 năm 2025, nền tảng X đã bị phạt 120 triệu Euro (khoảng 209,4 tỷ Won) do vi phạm nghĩa vụ minh bạch của DSA. Đây là một sự kiện mang tính biểu tượng, bởi nó là tín hiệu cho thấy các nền tảng khó có thể trốn tránh trách nhiệm với lý do tự do ngôn luận. Đối với các hành vi vi phạm DSA, mức phạt có thể lên tới 6% tổng doanh thu toàn cầu hàng năm. Đối với các tập đoàn công nghệ lớn, đây đã trở thành một sự kiện quan trọng, không còn có thể coi các quy định của châu Âu là 'rủi ro danh tiếng' đơn thuần nữa. Giờ đây, chúng đã trở thành rủi ro pháp lý và tài chính.
AI tìm ra tín hiệu nguy hiểm, con người đưa ra phán quyết
Điểm thú vị ở đây là vai trò của công nghệ. Châu Âu không cố gắng giải quyết vấn đề tin giả chỉ bằng luật pháp. Thay vào đó, họ đang tạo ra một cấu trúc nơi luật pháp, công nghệ, xã hội dân sự, báo chí và các tổ chức nghiên cứu cùng vận hành. Công nghệ đối phó với tin giả giờ đây đã vượt xa việc lọc nội dung đơn thuần. Nó cần theo dõi từ hình ảnh, âm thanh do AI tạo ra, video deepfake, hình ảnh chụp màn hình bị thao túng, biên tập ác ý, mạng lưới bot, cho đến các kịch bản thao túng lặp đi lặp lại. Vấn đề là các chuyên gia kiểm chứng sự thật (fact-checker) con người không thể theo kịp tốc độ này. Vì vậy, các biện pháp kỹ thuật của châu Âu đang phát triển theo mô hình hợp tác giữa con người và AI, nơi 'AI tìm ra tín hiệu nguy hiểm và chuyên gia con người phán quyết' thay vì 'AI tự phán quyết và xóa bỏ'.
Dự án tiêu biểu là vera.ai. Đây là một dự án nghiên cứu và phát triển được EU hỗ trợ nhằm phát hiện thông tin sai lệch trực tuyến và nội dung bị thao túng. Dự án này tập trung vào việc phân tích nội dung dưới nhiều hình thức như văn bản, hình ảnh, video, âm thanh, đồng thời hướng tới mục tiêu phát hiện deepfake và kiểm chứng đa ngôn ngữ. Điều quan trọng là công nghệ này không thay thế nhà báo hay chuyên gia kiểm chứng, mà được thiết kế để hỗ trợ công việc kiểm chứng của họ. AI nắm bắt nhanh các nội dung đáng ngờ, còn người kiểm chứng sẽ đánh giá bối cảnh và ý đồ. Dự án này chính thức kết thúc vào ngày 31 tháng 10 năm 2025, nhưng các kết quả của nó đã cung cấp một điểm chuẩn quan trọng cho từng quốc gia châu Âu.
AI4TRUST cũng đi theo hướng tương tự. Dự án này phát triển một hệ thống giám sát mạng xã hội và phương tiện truyền thông gần như theo thời gian thực, chọn lọc các nội dung có khả năng cao là thông tin sai lệch để chuyển đến các chuyên gia xem xét. Thông tin sai lệch không được tạo ra ở tốc độ của con người. Khi các bot, tài khoản tự động, AI tạo sinh và các chiến dịch có tổ chức kết hợp với nhau, chúng lan truyền với tốc độ mà con người khó có thể xác minh thủ công. Điều mà AI4TRUST nhắm tới chính là 'khoảng cách tốc độ' này. Nếu con người không thể kiểm tra mọi thông tin, thì cần có một hệ thống để AI lọc trước các tín hiệu và con người đưa ra quyết định cuối cùng.
TITAN cho thấy một hướng đi khác. TITAN không phải là dịch vụ cung cấp kết quả kiểm chứng sự thật như một đáp án, mà là công cụ huấn luyện dựa trên AI theo phương pháp Socrates, giúp người dùng nuôi dưỡng khả năng tự đặt câu hỏi, nghi ngờ và phán đoán. Điều này thể hiện rõ triết lý đối phó với tin giả của châu Âu. Vấn đề thông tin sai lệch không thể giải quyết chỉ bằng cách xóa bỏ. Nội dung bị xóa một lần lại xuất hiện trên nền tảng khác, và các thuyết âm mưu đôi khi lại trở nên tin tưởng hơn khi bị bác bỏ. Rốt cuộc, nếu không thay đổi cách người dân tiếp nhận thông tin, vấn đề sẽ lặp lại. Đây chính là lý do TITAN kết nối với giáo dục, xã hội dân sự và các cơ quan công quyền.
Xu hướng này cũng xuất hiện trên thị trường khởi nghiệp. Factiverse của Na Uy là một startup cung cấp các giải pháp kiểm chứng sự thật và xác minh thông tin dựa trên AI. Các đài phát thanh công cộng và cơ quan truyền thông Bắc Âu đang sử dụng công nghệ của Factiverse trong tình huống khó có thể kiểm tra thủ công các nội dung khổng lồ như bầu cử, tranh luận chính trị và video YouTube. Ví dụ, khi các video YouTube về chính trị được sản xuất hàng chục, hàng trăm giờ mỗi ngày, AI sẽ trích xuất lời nói, phân loại đơn vị tuyên bố, và kết nối với các câu có thể kiểm chứng cùng nguồn gốc. Thay vì xem toàn bộ video, các cơ quan báo chí có thể tập trung vào những phát ngôn có độ rủi ro cao hoặc cần kiểm chứng.
IdentifAI của Ý là một startup tập trung vào việc phát hiện deepfake và nội dung AI tạo sinh. Họ phát triển công nghệ để phân biệt liệu hình ảnh, video, bản ghi âm do AI tạo ra là do con người thực tạo ra hay đã bị thao túng. Vào năm 2025, công ty này được biết đã huy động thành công 5 triệu Euro (khoảng 8,7 tỷ Won) đầu tư và đang thúc đẩy tiến vào thị trường châu Âu và Mỹ. Điều này cho thấy thị trường đối phó với tin giả không còn chỉ dừng lại ở các dự án công hay hoạt động của các tổ chức dân sự, mà đang mở rộng sang thị trường an ninh mạng và hạ tầng tin cậy truyền thông.
Lý do lĩnh vực này nổi lên như một cơ hội khởi nghiệp ở châu Âu rất rõ ràng. Thứ nhất, các quy định đang tạo ra thị trường. DSA yêu cầu các nền tảng trực tuyến lớn và công cụ tìm kiếm không chỉ đơn thuần là nghĩa vụ xóa nội dung, mà còn phải đánh giá rủi ro hệ thống, minh bạch thuật toán, công khai kho lưu trữ quảng cáo, tiếp cận dữ liệu cho nhà nghiên cứu, xây dựng hệ thống báo cáo và hành động đối với nội dung. Điều này tạo ra cấu trúc khiến các nền tảng khó có thể chỉ bao biện rằng họ 'không biết' hoặc 'đó là do người dùng đăng'. Như trường hợp Ủy ban châu Âu phạt X, đối phó với tin giả không còn là khuyến nghị đạo đức mà đã trở thành vấn đề tuân thủ quy định và rủi ro tài chính. Trong quá trình này, các thị trường mới như giải pháp tuân thủ, giám sát rủi ro, kiểm toán thuật toán, quản lý tính minh bạch quảng cáo, chứng thực nguồn gốc nội dung, phát hiện deepfake, tự động hóa kiểm chứng sự thật đang được hình thành.
Thứ hai, nhu cầu từ báo chí và các cơ quan công cộng ngày càng tăng. Các chủ đề có xung đột xã hội lớn như bầu cử, chiến tranh, khủng hoảng sức khỏe, nhập cư, biến đổi khí hậu thì tin giả càng lan truyền nhanh. Đặc biệt, cuộc xâm lược Ukraine của Nga, đại dịch COVID-19, bầu cử Nghị viện châu Âu và tranh luận về người tị nạn/nhập cư cho thấy tin giả có thể vượt xa những lời đồn trực tuyến và dẫn đến các vấn đề về an ninh, sức khỏe cộng đồng, niềm tin bầu cử và hội nhập xã hội. Đây cũng là lý do các tổ chức như Đài quan sát Truyền thông Kỹ thuật số châu Âu (EDMO) kết nối các chuyên gia kiểm chứng, nhà nghiên cứu, báo chí và chuyên gia về trình độ truyền thông. Các cơ quan báo chí khó có thể xác minh thủ công tất cả nội dung mạng xã hội khổng lồ, và các cơ quan công cộng cần nhanh chóng nắm bắt lộ trình lan truyền và phạm vi ảnh hưởng của tin giả trong tình huống khủng hoảng. Vì vậy, nhu cầu kỹ thuật đối với giám sát tự động, hỗ trợ kiểm chứng đa ngôn ngữ, phân tích mạng lưới tin giả, và bảng điều khiển ứng phó khủng hoảng/bầu cử là tất yếu.
Thứ ba, doanh nghiệp cũng đang trở thành nạn nhân trực tiếp của tin giả. Những tin đồn thất thiệt, video bị thao túng, đánh giá giả, mạo danh thương hiệu, thao túng thông tin nhắm vào đối thủ cạnh tranh gây tổn hại trực tiếp đến danh tiếng doanh nghiệp và niềm tin của người tiêu dùng. Với sự lan rộng của AI tạo sinh, chi phí tạo ra giọng nói giả của CEO, video phỏng vấn bị thao túng, thông cáo báo chí giả, và đánh giá giả của khách hàng đã giảm xuống, khiến rủi ro truyền thông của doanh nghiệp lớn hơn nhiều. Đối với doanh nghiệp, đối phó với tin giả không còn là công việc đính chính hậu kỳ của đội ngũ PR, mà đã trở thành lĩnh vực quản lý rủi ro liên quan đến bảo vệ thương hiệu, an ninh mạng, quan hệ nhà đầu tư và quản lý niềm tin người tiêu dùng. Do đó, nhu cầu về công nghệ giám sát danh tiếng, phát hiện deepfake, phân tích đánh giá giả, phát hiện mạo danh thương hiệu, hỗ trợ truyền thông khủng hoảng cũng cùng lúc tăng cao.
Sự thật cần có 'hạ tầng của sự tin cậy'
Điều này cũng có ý nghĩa lớn đối với Hàn Quốc. Cuộc tranh luận về tin giả tại Hàn Quốc thường bị thu hẹp vào khuôn khổ 'có nên trừng phạt hay không'. Ngược lại, các thảo luận ở châu Âu có tính cấu trúc hơn một chút. Đó là cấu trúc nơi không chỉ người phát ngôn riêng lẻ, mà thông tin sai lệch trở thành tiền bạc, sự phẫn nộ trở thành lượt nhấp chuột, và thuật toán liên tục gợi ý các nội dung kích thích. Vậy thì, giải pháp cũng không thể chỉ dừng lại ở việc trừng phạt cá nhân. Hệ thống gợi ý của nền tảng, cấu trúc tạo lợi nhuận, tính minh bạch của quảng cáo, quyền tiếp cận của nhà nghiên cứu, giáo dục công dân, và hệ thống kiểm chứng dựa trên công nghệ cần được thảo luận cùng nhau.
Nhìn sự kiện bắt giữ Kim Se-ui dưới góc nhìn của châu Âu, câu hỏi cuối cùng hội tụ về một điểm. Liệu xã hội Hàn Quốc sẽ chỉ đối xử với thông tin sai lệch như một vấn đề trừng phạt hậu kỳ, hay coi đó là rủi ro cấu trúc của hệ sinh thái thông tin? Châu Âu đã chuyển dịch theo hướng thứ hai. Đó là cách buộc các nền tảng chịu trách nhiệm, theo dõi lộ trình lan truyền bằng công nghệ, và hỗ trợ công dân tự đánh giá thông tin.
Trong kỷ nguyên của tin giả, sự thật không tự nhiên tồn tại. Sự thật cũng cần có hạ tầng. Đó chính là hạ tầng của niềm tin do luật pháp, công nghệ, báo chí, xã hội dân sự, giáo dục và các startup cùng tạo nên. Những gì các startup đối phó với tin giả ở châu Âu đang thể hiện chính là điểm này. Nền dân chủ tương lai không chỉ được bảo vệ bởi báo chí tốt. Cần có một hệ sinh thái công nghệ mới giám sát, kiểm chứng và giải thích toàn bộ quá trình thông tin sai lệch được tạo ra, khuếch đại và tiêu thụ.
Tại Hàn Quốc, đã đến lúc thay đổi câu hỏi. Cần tiến thêm một bước xa hơn việc hỏi ai đã nói dối. Tại sao lời nói dối đó lại lan truyền nhanh như vậy? Ai đã kiếm tiền từ đó? Cấu trúc nền tảng nào đã làm cho điều đó trở nên khả thi? Và chúng ta sẽ thay đổi cấu trúc đó như thế nào? Tại nơi trả lời những câu hỏi này, thị trường mới cho công nghệ đối phó với tin giả và các startup cũng sẽ mở ra.
Tác giả Lee Eun-seo đã tốt nghiệp chuyên ngành luật tại Hàn Quốc và theo học sân khấu tại Berlin. Cô đang dẫn dắt 123Factory, kết nối hệ sinh thái startup giữa Hàn Quốc và Đức, với trụ sở đặt tại Berlin – thành phố nghệ thuật và là trung tâm startup của châu Âu, đồng hành cùng sự phát triển của thành phố.