[비즈한국] Trên chuyến tàu điện ngầm lúc tan tầm, khi đang vô thức lướt điện thoại, bỗng nhiên một ý nghĩ thoáng qua trong đầu: “Mình cũng muốn làm cái gì đó.” Nhìn vào trang cá nhân của ai đó trông như một cuốn tạp chí, hay đọc những bản tin (newsletter) đầy phong cách, lòng bạn chợt xốn xang. Thế nhưng, khi định bắt tay vào làm, câu nói quen thuộc lại níu chân bạn: “Người như mình thì làm được gì chứ.” Có 3 kiểu “nói dối” phổ biến của người hiện đại: “Phải giảm cân thôi”, “Phải học tiếng Anh thôi”, “Phải làm YouTube thôi”. Và cứ thế, những mong muốn ấy lại bị trì hoãn vô thời hạn.
‘Miracle Editing’ (Biên tập phép màu) chính là cuốn sách vẫy gọi những tâm hồn đang chần chừ ấy. Sách được viết bởi ba biên tập viên, những người đã sáng lập và vận hành công ty nội dung ‘The Edit’ trong hơn 10 năm qua. Từ một tạp chí trực tuyến dựa trên sở thích, The Edit đã mở rộng sang Instagram, bản tin (newsletter) và YouTube, với tổng lượng người theo dõi trên các kênh lên tới 1,3 triệu người. Công ty khởi đầu với số vốn 5 triệu won này đã vượt mốc doanh thu hằng năm 3 tỷ won. Điều thú vị ở cuốn sách này là nó không hề khoe khoang những con số đó như một câu chuyện thành công. Thay vào đó, nó phơi bày một cách chân thực những do dự, sai lầm, bất an, chuyện tiền nong, sự thay đổi của các nền tảng và nhịp sống của những người chỉ có thể tồn tại nếu không ngừng sáng tạo.
Tựa đề cuốn sách khá táo bạo: ‘Phép màu’. Ngày nay, các hiệu sách có quá nhiều cuốn sách hứa hẹn thay đổi cuộc đời, nhưng đa phần sau khi đọc xong, thứ thay đổi chỉ là cảm xúc nhất thời chứ không phải cuộc đời. Các tác giả cũng hiểu sự ngượng ngùng này. Trong phần phụ lục, họ đã đùa rằng: “Nghe giống sách kỹ năng thực dụng quá nhỉ?” về tựa đề ‘Miracle Editing’. Tuy nhiên, họ nhanh chóng đi đến kết luận: “Viết về những thứ AI không thể làm được chính là thực dụng.” Đó chính là ưu điểm của cuốn sách này. Thay vì những công thức thành công vĩ mô, họ chia sẻ những gì mình đã thực sự trải nghiệm, thất bại và sửa chữa. Vì vậy, phép màu mà cuốn sách này nói đến không phải là điều kỳ diệu ập đến như sấm sét. Đó là một ‘kết quả’ tựa như phép màu, thứ chỉ dành cho những người kiên trì đăng bài, sửa chữa, quan sát phản ứng và không ngừng sáng tạo mỗi ngày.
Hơn cả, cuốn sách này mở rộng khái niệm ‘biên tập’ từ một kỹ năng nghề nghiệp thành một kỹ năng sống. Nó không chỉ nói về cách viết câu từ hay. Nó nói về cách phán đoán xem nên giữ lại gì và loại bỏ gì, cách chuyển ngữ trải nghiệm của bản thân thành ngôn ngữ của người khác, và cách khiến những thứ mình yêu thích trở nên hấp dẫn trong mắt người khác. Các tác giả viết: “Biên tập về cơ bản là hành động lựa chọn, tinh chỉnh để làm cho mọi thứ tốt hơn.” Vì thế, nếu không có nguyên liệu thô thì sẽ không có phép màu. Đừng trốn sau chủ nghĩa hoàn hảo, mà hãy “Dù có xấu xí cũng được, cứ viết, chụp và đăng đi.” Câu nói này là lời khuyên thực tế nhất xuyên suốt toàn bộ cuốn sách. Thứ mà những người muốn làm nội dung thiếu nhiều nhất thường không phải là tài năng, mà là bản thảo đầu tiên. Thế giới vốn bao dung với những bài đăng đầu tiên còn vụng về hơn là với một dự án hoàn hảo chưa từng tồn tại.
Cuốn sách được chia thành bốn dòng chảy chính: Khám phá, Thử nghiệm, Phát triển, Mở rộng và Duy trì. Ban đầu, các tác giả kể về cách họ bước vào thế giới nội dung, sau đó đề cập đến cách hình dung về người tiêu dùng, cách bắt đầu từ việc bắt chước, cách xây dựng cá tính (character), cách xử lý thuật toán và ảnh thu nhỏ (thumbnail), cho đến cách kết nối nội dung hay thành nội dung sinh lời. Dù mang vỏ bọc là sách thực dụng nhưng bên trong lại gần giống một cuốn tản văn, và dù đọc như tản văn nhưng nội dung lại khá thực chiến. Vì vậy, khi đọc sách, bạn sẽ cảm thấy một sự nhẹ nhõm kỳ lạ. Đó là sự nhẹ nhõm khi nhận ra làm nội dung không phải là việc của những thiên tài, mà là việc của những người vừa cảm thấy ngại ngùng vừa tiếp tục cống hiến.
Điểm ấn tượng nhất là lời khuyên hãy lấy ‘bản thân’ làm trung tâm nhưng đừng để bị ‘bản thân’ giam cầm. Các tác giả nói rằng nội dung đúng là bắt đầu từ chính mình, nhưng không nhất thiết phải kết thúc ở chính mình. “Độc giả có vẻ đến để xem thế giới của bạn, nhưng thực chất họ muốn lấy đi những mảnh ghép cần thiết cho chính họ từ đó.” Những nhầm lẫn xung quanh việc làm nội dung thường xảy ra ở đây. Chúng ta muốn khoe khoang mình đặc biệt đến mức nào, nhưng độc giả lại hỏi xem họ nhận được gì. Việc thu hẹp khoảng cách này chính là biên tập. Đó là sự cân bằng giữa thể hiện bản thân và truyền tải, giữa sở thích và tính thương mại, giữa những điều mình muốn nói và những điều cần phải để người khác nghe thấy.
Cuốn sách trở nên thực tế hơn vì không né tránh vấn đề tiền bạc. Nhiều cuốn sách về nội dung an ủi độc giả bằng câu nói: “Nếu làm tốt, rồi sẽ có ngày người ta công nhận.” Đó là lời hay, nhưng tiền thuê nhà thì không thể trả bằng lời hay được. ‘Miracle Editing’ không đặt nội dung hay và nội dung sinh lời ở thế đối nghịch. “Nội dung hay và nội dung sinh lời không phải là hai thái cực. Chỉ những người tin rằng có thể thiết kế để cả hai cùng tồn tại mới có thể làm công việc này lâu dài.” Đây có lẽ là câu nói đắt giá nhất mà The Edit đã đúc kết được trong 10 năm qua. Trong sách không có sự lãng mạn kiểu phải tránh xa tiền bạc để giữ gìn sự thuần khiết của nội dung, cũng không có sự hoài nghi kiểu có tiền là làm được tất cả. Thay vào đó, họ khẳng định rằng để tạo ra những thứ tốt đẹp lâu dài, bạn cần biên tập cả cấu trúc bền vững cho nó.
Góc nhìn về thời đại AI cũng rất thú vị. Các tác giả không dọa dẫm rằng AI sẽ thay thế tất cả những người viết lách. Họ cũng không lãng mạn hóa việc cố thủ chống lại công nghệ. Ngược lại, họ cho rằng thứ mà AI đã xóa bỏ là ‘nỗi sợ viết’, còn thứ để lại cho con người chính là khoảng thời gian mày mò mang tính bản chất hơn. Trong tương lai, khả năng đặt câu hỏi, lựa chọn, kết nối theo ngữ cảnh và phán đoán xem nên truyền đạt bằng ngôn ngữ nào cho ai sẽ quan trọng hơn khả năng sản xuất câu chữ. Niềm tin của các tác giả rằng dù công cụ có thay đổi thì con người biên tập vẫn không biến mất chính là bắt nguồn từ đây.
Tất nhiên, cuốn sách này không biến tất cả mọi người thành những nhà khởi nghiệp nội dung. Đọc xong một cuốn sách không đồng nghĩa với việc người theo dõi sẽ tăng lên, bản tin sẽ đắt hàng hay lời mời quảng cáo sẽ ập đến. Các tác giả cũng biết điều đó. Vì thế, đây không phải là cuốn sách hứa hẹn phép màu, mà là ghi chép của những người vừa ngượng ngùng với từ ‘phép màu’ nhưng vẫn không từ bỏ nó. Trong phần vĩ thanh, tác giả thú nhận về tựa đề ‘Miracle Editing’ rằng: “Tôi đã lấy tựa đề đầy tự tin và kiêu ngạo này làm lá chắn, trang bị cho mình ý chí quyết tâm bán được cuốn sách này.” Tôi thích sự thẳng thắn này. Bởi vì làm nội dung suy cho cùng là công việc bền bỉ đứng giữa sự tự tin và sự tự nghi ngờ chính mình.
‘Miracle Editing’ không chỉ dành cho những người muốn trở thành biên tập viên. Nó phù hợp hơn với những ai muốn tạo ra thứ gì đó mang tên mình bên ngoài công ty, những người muốn vận hành tài khoản Instagram của mình chỉn chu hơn, những người muốn bắt đầu bản tin nhưng không viết nổi câu đầu tiên, hoặc những người đang hằng ngày tạo nội dung nhưng thỉnh thoảng lại bối rối không biết mình đang làm gì. Cuốn sách này nói rằng: Cuộc sống thường nhật của bạn vốn dĩ đã là nguyên liệu rồi. Điều quan trọng là làm sao để chọn lọc, cắt tỉa, sắp xếp và thay đổi chúng thành hình dạng có thể chạm đến người khác.
Suy cho cùng, biên tập chính là thái độ sống. Là quyết định xem nên giữ lại gì trong vô số thông tin, trải nghiệm và cảm xúc đổ về hằng ngày. Là việc giữ lấy sở thích riêng nhưng thay đổi nó thành hình dáng có thể len lỏi vào thời gian của người khác. Vì vậy, gấp cuốn sách này lại, bạn sẽ muốn mở một tài khoản nhỏ thay vì viết một kế hoạch kinh doanh vĩ mô. Chưa hoàn hảo cũng không sao cả. Không, chính vì chưa hoàn hảo nên bạn mới có thể bắt đầu. Phép màu thường đến với bộ dạng như thế. Một bài đăng đầu tiên vụng về, một câu đầu tiên muốn xóa đi, một thử nghiệm đầu tiên đầy ngại ngùng. Và dành cho người ngày hôm sau lại tiếp tục tạo ra thêm một bài nữa.