[비즈한국] Thế hệ Z đang đón nhận văn hóa 'Yajang' (nhậu vỉa hè) như một xu hướng thời thượng. Người nước ngoài cũng coi các quán nhậu ngoài trời tại Hàn Quốc là không gian để cảm nhận tinh thần K-Culture. Điều này đôi khi còn được nhìn nhận dưới góc độ văn hóa truyền thống Hàn Quốc. Thực tế, người Hàn từ xưa đã có thói quen ra núi, ra đồng trải chiếu thưởng thức ẩm thực. 'Yayoohoe' (dã du hội) là những buổi tụ họp vui chơi trên cánh đồng. Thường vào mùa xuân hay mùa thu khi thời tiết đẹp, mọi người sẽ cùng nhau tìm về thiên nhiên, chia sẻ món ăn và chơi các trò chơi dân gian. Ngay cả đầu những năm 2000, cảnh tượng gia đình, bạn bè hay các cặp đôi nướng thịt ba chỉ tại các công viên dã ngoại vẫn rất phổ biến. (Giờ đây, việc nướng thịt tại công viên hay núi là bất hợp pháp). Có thể coi văn hóa nhậu ngoài trời tại các khu phố chính là sự tiếp nối của những không gian dã ngoại này trong lòng đô thị.
Yajang có thể hiểu là chợ đêm, chợ ngoài trời, hoặc viết tắt của các tụ điểm kinh doanh ngoài trời vào ban đêm. Nhiều người định nghĩa đây là văn hóa đường phố Seoul, nơi khách hàng ngồi trên bàn ghế đặt ngoài trời để thưởng thức đồ ăn thức uống vào ban đêm. Euljiro hay Jongno là những trung tâm của văn hóa này, nhưng không có nghĩa là các địa phương khác không có; chúng ta vẫn có thể bắt gặp chúng tại Busan, Yeosu, Ansan... Vì sự phổ biến đó, người ta thậm chí đã lập ra cả 'bản đồ Yajang' với 4 loại hình chính: bàn ghế trên vỉa hè, quán nhậu có cửa gấp/cửa sổ mở hoàn toàn, trên tầng thượng (rooftop) và ngoài trời (sân vườn, ven sông, sân bãi). Đặc biệt, kiểu 'bày Yajang' tức là đặt bàn ghế ra ngoài cửa tiệm vào ban đêm là hình thức cổ điển nhất.
Vậy tại sao Yajang lại thu hút đến thế? Xét trên quan điểm cổ điển, khía cạnh 'không gian thứ ba' của nó được làm nổi bật. Nhà xã hội học người Mỹ Ray Oldenburg trong cuốn sách 'The Great Good Place' (1999) đã đề cập đến lý thuyết không gian thứ ba. Con người cần 3 không gian trong cuộc sống: không gian thứ nhất là gia đình, không gian thứ hai là nơi làm việc, và không gian thứ ba là không gian cộng đồng tại địa phương. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của không gian thứ ba, nơi nhiều người khác nhau hòa nhập mà không cần một mục đích cụ thể.
Không gian thứ ba là nơi sinh hoạt công cộng không chính thức, giúp giải tỏa căng thẳng và giao lưu thoải mái, với một số đặc điểm: không phải là nơi trang trí hào nhoáng mà mang không khí giản dị, thân thiện, duy trì sự vui vẻ, là không gian tự do nơi bạn có thể ở lại bao lâu tùy thích và dễ dàng rời đi. Đồng thời, đây là nơi bình đẳng, nơi bất kỳ ai cũng được chào đón mà không phân biệt địa vị hay xuất thân, và là không gian luôn mở, dễ dàng tiếp cận. Các quán nhậu địa phương cũng nằm trong không gian thứ ba này. Tuy nhiên, nó không chỉ là một quán nhậu bình thường mà là Yajang. Yajang mở cửa đón khách, dễ dàng ghé thăm, tọa lạc tại trung tâm đô thị nên rất tiện lợi, bầu không khí náo nhiệt mang lại cảm giác vui vẻ và tạo ra cảm giác tham gia cùng những người xung quanh.
Thêm vào đó, tâm lý 'chiếm hữu không gian' cũng phát huy tác dụng. Năm 1991, Henri Lefebvre từng đề cập đến hiện tượng 'chiếm hữu không gian tự do' (appropriation) vì mục đích cá nhân và xã hội. 'Chiếm hữu' ở đây là việc sử dụng không gian theo cách riêng của mình. Sự chiếm hữu không gian mang lại sự thỏa mãn càng lớn khi quyền kiểm soát không gian qua các thiết chế chính thống càng chặt chẽ; và Yajang chính là phương thức mang lại sự giải phóng trong những không gian đô thị bị quản lý và phân định nghiêm ngặt. Những quán ăn hay quán nhậu vốn đóng kín hoặc chỉ giới hạn trong nhà vào ban ngày, khi mở cửa hết cỡ hoặc đặt bàn ra ngoài vào ban đêm sẽ tạo ra trải nghiệm mở rộng không gian ra đường phố hay quảng trường. Hơn nữa, khi cùng hòa mình vào đám đông náo nhiệt, ngay cả tiếng ồn cũng trở nên đầy cảm xúc.
Tâm lý này vốn đã tồn tại từ trước. Chúng ta cần suy ngẫm tại sao nó lại trở thành điểm thu hút với người trẻ tuổi 20 hiện nay. Đầu tiên có thể kể đến trải nghiệm thẩm mỹ đầy cảm xúc. Cảm nhận làn gió nhẹ, dưới ánh đèn đô thị khi màn đêm buông xuống, việc được trò chuyện thỏa thích với bạn bè ở một không gian như vậy khiến người ta cảm nhận rõ rệt sự sống động của cuộc đời.
Thế hệ Z phần lớn sinh ra và lớn lên trong những không gian sống đông đúc. Họ sống trong ký túc xá hay các căn phòng nhỏ, làm việc trong những tòa nhà bê tông vào ban ngày. Tại nơi làm việc, họ bị vây hãm bởi các nội dung phi tiếp xúc hoặc công việc kỹ thuật số. Sau đại dịch COVID-19, tính phi tiếp xúc trở nên mạnh mẽ hơn và các mối quan hệ con người bị hạn chế. Dù quyền riêng tư cá nhân được đảm bảo, khao khát kết nối là điều không thể phủ nhận. Tuy nhiên, họ lại ghét những buổi tụ tập gượng ép đầy nghĩa vụ. Như các trào lưu 'tụ tập ăn khoai tây chiên' hay 'trò chơi đường phố', việc gắn kết lỏng lẻo là cách kết nối quan trọng và thoải mái đối với họ. Khác với sự ngột ngạt của đô thị ban ngày, Yajang vào ban đêm mang lại cho họ cảm giác được giải phóng.
Khía cạnh này không chỉ giới hạn ở Hàn Quốc. Giới trẻ 20 tuổi ở nước ngoài cũng vậy. Văn hóa đêm tại Hàn Quốc tuy phát triển chưa đồng đều, nhưng khách du lịch nước ngoài không thể chỉ tham gia các chương trình đêm tại cung điện. Yajang có thể trở thành biểu tượng của 'Dailycation' – kiểu du lịch trải nghiệm cuộc sống thường nhật của người Hàn, cùng chia sẻ và thưởng thức nhịp sống đô thị. Du lịch lưu trú qua đêm cũng giúp thúc đẩy tiêu dùng, vì vậy điều này càng quan trọng hơn với các địa phương.
Tất nhiên, cũng có những trường hợp Yajang là bất hợp pháp. Đôi khi nó có thể gây phiền toái. Thực tế, chính cái mác 'bất hợp pháp' lại mang đến một niềm vui lách luật kỳ lạ. Gần đây, các quận như Jung-gu hay Jongno-gu ở Seoul đang cải thiện Yajang theo hướng hợp pháp hóa. Cần tìm ra phương án cùng tồn tại giữa chủ quán, khách hàng, chính quyền địa phương và quốc gia, và điều đó cần dựa hoàn toàn vào tâm ý của người dân. Cần hiểu kỹ hơn về điều mà thế hệ trẻ, thế hệ tương lai thực sự mong muốn.
Tác giả Kim Heon-sik đã đi sâu tìm hiểu và dạo chơi trong khu rừng của các hiện tượng văn hóa đại chúng từ khi còn ở độ tuổi 20, với niềm tin rằng văn hóa có thể khiến thế giới trở nên tốt đẹp hơn. Trong thế kỷ 21, nơi trí tuệ nhân tạo và máy tính lượng tử đang lên ngôi, ông vẫn đang bước tiếp trên con đường ấy với cùng một niềm tin.