[비즈한국] DeepL, startup dịch thuật AI ra đời tại Cologne, Đức vào năm 2017, từ lâu đã là niềm tự hào của hệ sinh thái công nghệ Châu Âu. Đây là công ty do nhà khoa học máy tính người Ba Lan, Jaroslaw Kutylowski, sáng lập dựa trên việc phát triển công nghệ dịch thuật mạng thần kinh từ tập dữ liệu của dịch vụ từ điển đa ngôn ngữ Linguee. Ngay từ đầu, công ty đã tự định vị mình là đối thủ cạnh tranh của Google Dịch và thực tế đã vượt mặt Google trong nhiều bài đánh giá độ chính xác độc lập. Dịch vụ này đã tạo nên tiếng vang lớn nhờ khả năng dịch không chỉ thay thế từ ngữ đơn thuần mà còn nắm bắt được cả ngữ cảnh và giọng điệu.
Doanh thu năm 2024 đạt 185,2 triệu USD (khoảng 280 tỷ Won), tăng 31% so với năm trước. Trong cùng kỳ, định giá doanh nghiệp đã tăng gấp đôi từ 1 tỷ USD lên 2 tỷ USD. Tệp người dùng cũng không hề tầm thường. Hơn một nửa số doanh nghiệp thuộc danh sách Fortune 500, cùng các cơ quan chính phủ và tòa án tại nhiều nước, đã tin tưởng giao phó các tài liệu nhạy cảm như hợp đồng, bản án và văn bản ngoại giao cho DeepL. Việc duy trì máy chủ chỉ ở Đức và Iceland cùng cam kết “dữ liệu của bạn không rời khỏi Châu Âu” chính là yếu tố tạo nên niềm tin này.
Tuy nhiên, niềm tin này bắt đầu rạn nứt từ đầu năm nay. DeepL đã gửi email cho khách hàng thông báo về việc thay đổi điều khoản dịch vụ kể từ ngày 20 tháng 5. Nội dung cho biết họ sẽ không chỉ xử lý dữ liệu trên máy chủ riêng mà còn bổ sung thêm dịch vụ Amazon Web Services (AWS). Đây thực chất là một thông báo đơn phương: nếu không phản đối, người dùng được coi là đồng ý; nếu phản đối, hợp đồng sẽ bị chấm dứt kể từ ngày 31 tháng 12 năm nay.
Sự ‘đầu hàng’ của DeepL
Một bộ phận cộng đồng công nghệ Đức đã chỉ trích gay gắt quyết định này là “sự đầu hàng của DeepL”. Lý do là vì ngay từ khi sinh ra, DeepL đã phát triển dựa trên câu chuyện về một “giải pháp thay thế Châu Âu đối đầu với Google”, chiến đấu chống lại các tập đoàn Big Tech của Mỹ. Vũ khí của họ chính là máy chủ Châu Âu và chủ quyền dữ liệu. Thế nhưng giờ đây, họ lại tự tay đặt vũ khí xuống và dường như đã tự nguyện quy hàng. Đây chính là lý do tại sao sự việc này không chỉ bị xem là quyết định kinh doanh của một công ty, mà còn bị diễn giải là “biểu tượng thất bại của toàn bộ diễn ngôn về chủ quyền số tại Châu Âu”.
Trước tranh cãi dữ dội, DeepL đã giải thích rằng “dữ liệu được mã hóa, Amazon không thể xem nội dung và cũng không dùng để huấn luyện mô hình AI”. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ Amazon là công ty Mỹ. Theo Đạo luật CLOUD (CLOUD Act) mà Mỹ ban hành năm 2018, chính phủ Mỹ có thể yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ đám mây như Amazon cung cấp dữ liệu được lưu trữ trên máy chủ của họ. Ngay cả khi máy chủ đặt tại Châu Âu và dữ liệu đã được mã hóa, nếu đơn vị vận hành là một doanh nghiệp Mỹ, thì dữ liệu đó vẫn nằm trong phạm vi tác động của đạo luật này.
Ví dụ, năm ngoái, tại một phiên điều trần của Thượng viện Pháp, ông Anton Carno, Giám đốc Pháp lý và Quan hệ công chúng của Microsoft Pháp, khi được hỏi “Ông có thể đảm bảo dữ liệu của công dân Pháp sẽ không rơi vào tay chính quyền Mỹ không?”, đã trả lời là “Không”. Ông nói thêm: “Mặc dù cho đến nay chính phủ Mỹ chưa từng đưa ra yêu cầu nào, nhưng không ai biết lời khẳng định ‘chưa từng xảy ra’ sẽ còn hiệu lực trong bao lâu”.
Hậu quả từ sự thay đổi của DeepL đến ngay tức thì. Theo trang tin công nghệ Cybersnews của Đức, tập đoàn phần mềm Malogica Group của Bồ Đào Nha đã quyết định ngừng sử dụng DeepL ngay sau thông báo. Weisshaupt, CEO của công ty này, khẳng định: “Điều khoản mới không còn tương thích với lý do chúng tôi chọn DeepL ngay từ đầu”.
Sự rời bỏ cũng được dự báo sẽ diễn ra trong lĩnh vực công và giới luật pháp, vốn là những đồng minh mạnh mẽ nhất của DeepL. Tại Đức, các cơ quan hành chính và chính quyền địa phương – những nơi phải tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn bảo mật dữ liệu của Văn phòng An ninh thông tin Liên bang (BSI) – được dự báo sẽ tìm kiếm các giải pháp thay thế có máy chủ đặt tại Châu Âu.
Phản ứng từ giới luật pháp, nơi việc bảo mật thông tin khách hàng là sinh mệnh, còn nhạy cảm hơn nữa. Các chuyên gia pháp lý tại Đức cảnh báo: “Các công ty luật khó có thể chịu rủi ro khi dữ liệu tố tụng hay bí mật M&A nằm trong phạm vi ảnh hưởng tiềm tàng của Đạo luật CLOUD Mỹ. Việc các tài khoản doanh nghiệp rời bỏ và các lệnh cấm nội bộ có thể lan rộng như hiệu ứng domino”.
‘Thế tiến thoái lưỡng nan’ của DeepL
Tất nhiên, từ góc độ của DeepL, quyết định này có thể là bất khả kháng. Để phục vụ tại 228 thị trường trên toàn thế giới, công ty cần tốc độ phản hồi nhanh và cơ sở hạ tầng ổn định. Việc tự xây dựng cơ sở hạ tầng ở quy mô này đòi hỏi chi phí khổng lồ. DeepL được cho là đang chuẩn bị niêm yết trên thị trường chứng khoán Mỹ với mục tiêu định giá 5 tỷ USD (khoảng 7,7 nghìn tỷ Won). Lập luận rằng cần cơ sở hạ tầng toàn cầu để đứng vững trước các nhà đầu tư quốc tế là hoàn toàn hợp lý về mặt kinh doanh.
Đây không chỉ là câu chuyện của riêng DeepL. Bất kỳ doanh nghiệp nào tại Châu Âu muốn vận hành dịch vụ ở quy mô toàn cầu đều gặp phải bức tường tương tự. Để tự xây dựng cơ sở hạ tầng đám mây ngang tầm với Amazon, Google hay Microsoft cần đến hàng nghìn tỷ Won, và hiện tại không có công ty Châu Âu nào đủ sức gánh vác chi phí đó. Châu Âu vốn đã phụ thuộc vào các quốc gia ngoài Châu Âu hơn 80% đối với các sản phẩm và dịch vụ kỹ thuật số cốt lõi như đám mây, AI và bán dẫn. Lựa chọn của DeepL giống như một kết quả bị ép buộc bởi cấu trúc hơn là sự thay lòng đổi dạ của một doanh nghiệp đơn lẻ. Suy cho cùng, họ không chọn lựa tồi, mà là không có lựa chọn tốt.
EU dồn vào thế chân tường: “Bằng mọi giá phải giữ lấy chủ quyền dữ liệu”
Khi ngay cả DeepL, niềm tự hào của Châu Âu, cũng phải khuất phục trước cơ sở hạ tầng đám mây của Big Tech Mỹ, Liên minh Châu Âu (EU) cuối cùng đã rút kiếm. Ngày 3 tháng 6 vừa qua, Ủy ban Châu Âu (EC) đã bất ngờ công bố “Đạo luật Phát triển Đám mây và AI (CADA)”. Mục tiêu là đảo ngược thế trận của các tập đoàn Mỹ đang độc quyền hạ tầng đám mây và AI, đồng thời giữ vững “chủ quyền dữ liệu của Châu Âu” bằng mọi giá.
Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen nhấn mạnh tính chính danh của dự luật trong một tuyên bố chính thức: “Chúng ta không thể tiếp tục chấp nhận tình trạng phụ thuộc vào các quốc gia khác trong những công nghệ vận hành bệnh viện, ổn định lưới điện và bảo vệ các dịch vụ thiết yếu”.
Điểm đáng chú ý nhất trong dự luật lần này là “Hệ thống phân hạng chủ quyền đám mây 4 cấp”. EU dự định buộc các lĩnh vực công nhạy cảm như an ninh quốc gia, tư pháp, y tế và tài chính chỉ được sử dụng đám mây hạng cao nhất (Cấp 3-4). Để đạt được cấp độ này, dữ liệu không chỉ bắt buộc phải được xử lý trong lãnh thổ EU mà quyền sở hữu và kiểm soát pháp nhân cung cấp dịch vụ đám mây cũng phải thuộc về các doanh nghiệp Châu Âu.
Henna Virkkunen, Ủy viên phụ trách Chủ quyền Công nghệ, phát biểu trong một buổi họp báo rằng: “Không nhà cung cấp nào được phép nắm giữ ‘công tắc ngắt’ dữ liệu của Châu Âu”, và bà nhấn mạnh trực tiếp rằng: “Với Đạo luật CLOUD của Mỹ, sẽ rất khó để các doanh nghiệp Mỹ đạt được cấp độ chủ quyền cao nhất”.
Song song đó, EU đặt mục tiêu mở rộng dung lượng trung tâm dữ liệu tại Châu Âu lên gấp ba lần trong vòng 5-7 năm tới. Chiến lược là rót nguồn vốn khổng lồ lên tới 200 tỷ Euro (khoảng 340 nghìn tỷ Won) và đơn giản hóa đáng kể các thủ tục cấp phép để thúc đẩy “hệ sinh thái đám mây Made in Europe”. Tuy nhiên, bà Virkkunen cũng thừa nhận đây là “nhiệm vụ dài hạn”: “Vì 80% công nghệ của chúng ta đến từ bên ngoài Châu Âu, nên không thể xây dựng năng lực trong thời gian ngắn, những kết quả hữu hình sớm nhất cũng phải đến năm 2030 mới xuất hiện”.
Thị trường đang có những luồng ý kiến trái chiều gay gắt. Ngay trong ngày dự luật được công bố, Liên đoàn các doanh nghiệp vừa và nhỏ kỹ thuật số Châu Âu (DIGITALSME) đại diện cho khoảng 40.000 doanh nghiệp vừa và nhỏ, cùng công ty đám mây nội địa Pháp OVHcloud, đã đồng loạt hoan nghênh: “Đây là bước đệm quyết định để các doanh nghiệp Châu Âu thoát khỏi sự phụ thuộc hạ tầng vào Big Tech Mỹ và tự đứng vững”.
Ngược lại, Hiệp hội Công nghiệp Máy tính và Truyền thông (CCIA Europe) và Liên minh Phần mềm (BSA), đại diện cho các doanh nghiệp siêu quy mô của Mỹ, đã ngay lập tức đưa ra tuyên bố phản đối tại Brussels. Họ cảnh báo rằng hành động này là “chủ nghĩa bảo hộ phân biệt đối xử, loại bỏ các doanh nghiệp toàn cầu chỉ dựa trên ‘thành phần xuất thân’ như vị trí trụ sở và cấu trúc sở hữu thay vì dựa trên hiệu năng công nghệ”, đồng thời cho rằng nó “sẽ chỉ dẫn đến sự cô lập công nghệ và suy giảm năng lực cạnh tranh của chính các doanh nghiệp Châu Âu”. Một số ý kiến lo ngại rằng dự luật này có thể dẫn đến xung đột thương mại nghiêm trọng với chính quyền của ông Donald Trump tại Mỹ.
Liệu đòn quyết định của EU có trở thành “cứu cánh” giữ chân các doanh nghiệp AI Châu Âu đang rời bỏ hạ tầng Mỹ như DeepL, hay sẽ là “nước đi tự sát” cô lập Châu Âu khỏi tiêu chuẩn toàn cầu? Thời gian dành cho việc kiểm chứng tính hiệu quả của “chủ quyền công nghệ” mà Châu Âu đưa ra không còn nhiều.
Tác giả Lee Jung-woo là nhà báo kỳ cựu với 17 năm kinh nghiệm, từng phụ trách nhiều lĩnh vực từ công nghiệp trọng điểm như ô tô, pin thứ cấp, công nghiệp nặng, đến quốc phòng, ngoại giao, môi trường, giáo dục và y tế. Ông đặc biệt tập trung đưa tin về thay đổi cơ cấu công nghiệp dựa trên chuyển đổi năng lượng, di chuyển và tính bền vững. Hiện ông đang sống tại Berlin, Đức và hoạt động với tư cách là đối tác của vườn ươm khởi nghiệp '123 Factory'.