[BizHanKook] Việc các nhà thầu thi công rời bỏ ‘Team Korea’ – liên danh từng giành được gói thầu xây dựng nhà máy điện hạt nhân Dukovany mới tại Séc với tổng vốn đầu tư 27 nghìn tỷ won – đã đặt ra những dấu hỏi căn bản về hiệu quả kinh tế của các dự án xuất khẩu điện hạt nhân.
Vào ngày 29 tháng 10, đàm phán hợp đồng thi công giữa Công ty Điện lực Hàn Quốc (KEPCO), đơn vị quản lý tổng thể dự án nhà máy điện hạt nhân Dukovany, và liên danh nhà thầu chính là Daewoo E&C - Doosan Enerbility đã chính thức đổ vỡ. Do đã ký kết hợp đồng chính với chủ đầu tư tại Séc với tổng chi phí xây dựng cố định, dự án buộc phải được tiếp tục thực hiện trong phạm vi ngân sách đã chốt.
Sau 15 tháng đàm phán, việc nhà thầu chính quan trọng rời bỏ dự án đang khiến dư luận dấy lên tranh cãi gay gắt về tính kinh tế: Liệu dự án điện hạt nhân ở nước ngoài vốn được quảng bá là "cú hích trúng thầu" có thực chất là một chiến dịch xuất khẩu bất chấp, đẩy các doanh nghiệp vào nguy cơ gánh những khoản lỗ khổng lồ hay không.
KEPCO phản bác chỉ trích “thảm họa đã được dự báo trước”: "Không phải là thầu giá rẻ"
Nguyên nhân bề nổi dẫn đến sự chia rẽ giữa hai bên là sự khác biệt về quan điểm đối với chi phí xây dựng hơn 1 nghìn tỷ won và phương thức ký kết hợp đồng. KEPCO vẫn kiên quyết giữ phương thức "hợp đồng trọn gói" giống như tại các dự án nhà máy điện hạt nhân Barakah (UAE) và Shin-Hanul trước đây, để tuân thủ các yêu cầu trong hợp đồng chính đã ký với chủ đầu tư Séc (EDUⅡ). Ngược lại, phía Daewoo E&C yêu cầu phương thức "hợp đồng quyết toán theo khối lượng", nơi các khối lượng phát sinh sẽ được thanh toán sau, vì đây là dòng máy điện hạt nhân mới mà ngay cả thiết kế cơ bản cũng chưa hoàn thiện.
Vấn đề nằm ở chỗ KEPCO đã ký hợp đồng trọn gói với chủ đầu tư Séc. Do mức trần tổng chi phí đã bị đóng, KEPCO không còn dư địa để chấp nhận yêu cầu tăng giá từ nhà thầu thi công. Bởi lẽ, nếu chấp nhận yêu cầu của nhà thầu, KEPCO sẽ phải tự gánh vác mọi chi phí bổ sung phát sinh. Trong nỗ lực đảm bảo tiến độ và ngân sách trong tổng mức đã định, bên ký hợp đồng chính là doanh nghiệp nhà nước và các đơn vị thi công tư nhân làm thầu phụ không thể tránh khỏi việc va chạm với khoảng cách hơn 1 nghìn tỷ won.
Phía Daewoo E&C phản đối: "APR1000 dự kiến xây dựng tại Séc là một loại hình lò phản ứng mới chưa có thực tích xây dựng. Trong tình trạng áp dụng các quy định của châu Âu và thiết kế cơ bản chưa được xác định, việc bắt nhà thầu phải gánh chịu rủi ro tăng khối lượng mà không thay đổi chi phí xây dựng là điều đe dọa sự sống còn của doanh nghiệp."
Trong và ngoài ngành, nhiều chỉ trích cho rằng đây là "thảm họa đã được dự báo trước của cuộc chạy đua thầu giá rẻ cho dự án điện hạt nhân Séc". Nhiều ý kiến cho rằng dự án đã tan vỡ vì cố gắng đẩy toàn bộ rủi ro phát sinh trong tổng ngân sách hạn hẹp lên vai các nhà thầu phụ.
Trước quan điểm này, KEPCO đã vạch ra ranh giới bằng cách đưa ra các con số khách quan. Phó chủ tịch điều hành dự án của KEPCO, ông Choi Il-kyung, khẳng định tại buổi giải trình: "Tổng giá trị hợp đồng xây dựng tổ máy số 5 và 6 tại Dukovany là khoảng 27 nghìn tỷ won, cao gấp khoảng 2,62 lần so với nhà máy điện hạt nhân Barakah tại UAE tính trên cùng 2 tổ máy, và ngay cả khi tính đến tỷ lệ lạm phát thì vẫn cao gấp 1,68 lần. Nếu so với dự án Shin-Hanul 3 và 4, con số này cao gấp khoảng 2,4 lần, vì vậy đây tuyệt đối không phải là thầu giá rẻ."
Tiêu chuẩn hóa là không thể: "Các dự án điện hạt nhân ở nước ngoài rất khó có lãi"
Mặc dù KEPCO đã giải trình, các chuyên gia vẫn chỉ ra rằng các dự án điện hạt nhân lớn ở nước ngoài có những hạn chế về cấu trúc và thiếu khả năng sinh lời. Trong ngành sản xuất, "kinh tế quy mô" phát huy tác dụng bằng cách sản xuất hàng loạt các sản phẩm tiêu chuẩn để giảm giá thành. Tuy nhiên, xây dựng nhà máy điện hạt nhân lại khó tiêu chuẩn hóa đến mức có câu nói rằng: "Trên đời này không có nhà máy điện hạt nhân nào giống hệt nhau".
Thiết kế của nhà máy điện hạt nhân hoàn toàn khác biệt tùy thuộc vào môi trường địa điểm như đặc tính nền đất, thiết kế kháng chấn, phương thức cung cấp nước làm mát, v.v. Hơn nữa, các quy định an toàn và tiêu chuẩn cấp phép của mỗi quốc gia lại khác nhau một trời một vực. Chính vì mỗi dự án đều có các yêu cầu khác nhau nên không thể "tiêu chuẩn hóa", dẫn đến việc khó đảm bảo lợi nhuận.
Trong trường hợp nhà máy điện hạt nhân tại Séc, không giống như các nhà máy trong nước, thiết kế cần phải được điều chỉnh đáng kể để đáp ứng tiêu chuẩn quy định của Liên minh Châu Âu (EU). Đây giống như việc chế tạo một nguyên mẫu tùy chỉnh mới cho mỗi dự án thay vì sản xuất hàng loạt các sản phẩm có cùng quy cách từ nhà máy. Kết quả là không thể tận dụng hoàn toàn kinh nghiệm thi công trong quá khứ và chi phí thay đổi thiết kế khổng lồ lại phát sinh mỗi lần. Do quá trình thi công kéo dài khoảng 10 năm mà không có sự tiêu chuẩn hóa, lãi suất tài chính và chi phí vật liệu tăng cao khiến khả năng sinh lời bị lung lay.
Kim Hyun-woo, Giám đốc Viện Nghiên cứu Thay thế và Hậu tăng trưởng, nhấn mạnh: "Đây chỉ là một ví dụ lặp lại cho thấy sự thật rằng, vượt ra ngoài sai lầm của một chính phủ cụ thể, bản thân các dự án điện hạt nhân ở nước ngoài rất khó kiếm tiền. Mọi công nghệ năng lượng đều trở nên rẻ hơn theo thời gian, nhưng điện hạt nhân lại là thứ duy nhất ngày càng đắt đỏ. Đó là vì tiêu chuẩn an toàn và đối phó sự cố ngày càng cao khiến việc tiêu chuẩn hóa và sản xuất hàng loạt trở nên khó khăn."
Đây cũng là lý do tại sao việc đầu tư vào xây dựng nhà máy điện hạt nhân mới tại Mỹ dù đã đổ vào 120 tỷ USD (160 nghìn tỷ won) nhưng lợi nhuận đầu tư vẫn cực kỳ bấp bênh. Trên thực tế, nhà máy điện hạt nhân Barakah tại UAE cũng đã xảy ra tranh chấp giữa KEPCO và KEPCO E&C về việc phân chia chi phí xây dựng bổ sung lên tới 1,66 nghìn tỷ won. Khác với doanh nghiệp nhà nước KEPCO, đối với một nhà thầu tư nhân như Daewoo E&C, việc chấp nhận hợp đồng trọn gói cho một loại hình lò phản ứng mới vốn không thể tiêu chuẩn hóa là điều rất khó khăn.
Khó thu hút nhà thầu nếu các điều kiện không thay đổi
KEPCO cho biết sẽ chấm dứt thỏa thuận hợp tác chung với liên danh Daewoo E&C và sẽ chọn nhà thầu thi công mới thông qua đấu thầu cạnh tranh theo Luật Hợp đồng Quốc gia vào tháng 7 năm 2027. Kế hoạch là KEPCO sẽ tự mình thực hiện hoặc thông qua các gói thầu ngắn hạn riêng biệt để lấp đầy khoảng trống về thiết kế và cấp phép cho đến khi có nhà thầu mới. Hợp đồng với Doosan Enerbility, nhà cung cấp thiết bị chính (lò phản ứng, máy phát điện tua-bin), vẫn được duy trì, và việc đấu thầu nhà thầu thi công mới sẽ được tiến hành đối với các nhà thầu lớn trong nước mà không có sự tham gia của các doanh nghiệp nước ngoài.
Tuy nhiên, phản ứng của ngành xây dựng khá thận trọng. Bởi lẽ, chừng nào thiết kế của dòng máy chưa được kiểm chứng vẫn chưa xác định và điều kiện hợp đồng trọn gói vẫn được duy trì, thì các công ty xây dựng khác như Hyundai E&C hay Samsung C&T cũng khó có thể dễ dàng tham gia.
Ông Kim Hyun-woo nhận định: "Do tình hình của ngành công nghiệp hạt nhân thế giới không mấy khả quan, nên có xu hướng theo đuổi các nỗ lực mạo hiểm hoặc hợp đồng bất khả thi. Các dự án xây dựng nhà máy điện hạt nhân ở nước ngoài đang ngày càng trở nên khó khăn hơn về mặt cấu trúc để hoàn thành 'đúng ngân sách và thời hạn (on time, in budget)' như cách ngành điện hạt nhân Hàn Quốc vẫn thường rêu rao."