[BizHanKook] Dù mùa hè ở Đức năm nay khá nóng, nhưng so với mùa đông thì đó chưa phải là nỗi lo lớn. Mùa hè tại Đức rất ngắn, còn mùa đông thì có cảm giác kéo dài dằng dặc. Không chỉ tính theo khí tượng học, do mặt trời lặn sớm ngay từ 4 giờ chiều cùng với thời tiết u ám, ẩm ướt, nên thực tế người ta coi 6 đến 7 tháng trong năm là mùa đông. Trên thực tế, theo thói quen thuê nhà, "thời kỳ sưởi ấm" (Heizperiode) thường kéo dài 7 tháng, từ ngày 1 tháng 10 đến ngày 30 tháng 4 năm sau. Thậm chí còn có những phán quyết pháp lý yêu cầu chủ nhà phải đảm bảo hệ thống sưởi duy trì nhiệt độ trong nhà ở mức 20~22 độ C trong thời gian này.
Loại thiết bị sưởi phổ biến nhất ở Đức là bộ tản nhiệt, được gọi là Heizung. Mặc dù bản thân từ Heizung có nghĩa là "hệ thống sưởi", nhưng nó đã trở thành từ thông dụng để chỉ các bộ tản nhiệt.
Heizung bắt đầu phổ biến trong các gia đình Đức vào những năm 1960~1970. Đến những năm 1970, nó trở thành tiêu chuẩn cho các ngôi nhà mới xây, và tỷ lệ lắp đặt hệ thống sưởi trung tâm ở Tây Đức - vốn chỉ chiếm 30% vào cuối những năm 1960 - đã tăng lên 3/4 vào cuối những năm 1980. Kể từ đó, nó đã đảm nhiệm vai trò giữ ấm cho mùa đông nước Đức suốt nửa thế kỷ qua.
Nguyên lý hoạt động tương tự như sưởi ấm ở Hàn Quốc. Đó là phương thức sử dụng ga hoặc dầu để làm nóng nồi hơi, sau đó dẫn nước nóng qua các bộ tản nhiệt bằng kim loại lắp đặt trên tường mỗi phòng để làm nóng không khí. Ở một số ngôi nhà mới xây gần đây, việc lắp đặt hệ thống sưởi sàn giống như ở Hàn Quốc cũng khá phổ biến. Theo Hiệp hội Công nghiệp Năng lượng và Tài nguyên Đức (BDEW), tính đến năm ngoái, các ngôi nhà sử dụng ga và dầu để sưởi ấm vẫn chiếm tới 73,3%.
Máy bơm nhiệt: Hiệu suất gấp 3~4 lần nồi hơi ga
Trong bối cảnh khủng hoảng khí hậu, khi phong trào giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch ngày càng lớn, máy bơm nhiệt (Heat Pump) đã nổi lên như một phương án thay thế cho nồi hơi dầu và ga.
Khác với các loại nồi hơi truyền thống tạo ra nhiệt trực tiếp từ nhiên liệu hóa thạch hoặc điện, máy bơm nhiệt là thiết bị sưởi thân thiện với môi trường, hoạt động bằng cách thu gom năng lượng nhiệt trong không khí và chuyển đến nơi cần thiết. Để dễ hiểu, hãy tưởng tượng nó giống như việc đổi vị trí dàn lạnh và dàn nóng của máy điều hòa. Sau khi hấp thụ nhiệt lượng nhỏ từ không khí bên ngoài, thiết bị sẽ dùng máy nén để nâng nhiệt độ lên và cung cấp cho nhu cầu sưởi ấm cũng như nước nóng trong nhà. Dù có hạn chế, nhưng vào mùa hè, nó cũng có thể đẩy nhiệt trong nhà ra ngoài, mang lại chức năng làm mát tương tự như điều hòa.
Ngay cả khi không xét đến khía cạnh thân thiện với môi trường, hiệu suất cũng là một ưu điểm. Nếu máy sưởi điện dùng 1 đơn vị điện để tạo ra 1 đơn vị nhiệt, nồi hơi ga dùng 1 đơn vị ga để tạo ra khoảng 0,9 đơn vị nhiệt, thì máy bơm nhiệt dùng 1 đơn vị điện để lấy về 2~3 đơn vị nhiệt từ không khí bên ngoài, tạo ra tổng cộng 3~4 đơn vị nhiệt. Tức là hiệu suất đạt tới 300~400%.
Ông Christoph Schill, một người hàng xóm vừa lắp máy bơm nhiệt cách đây hai tháng, chia sẻ: "Vì nồi hơi ga cũ đã đến thời hạn thay thế, lại nghe nói máy bơm nhiệt có hiệu suất năng lượng cao hơn và tiết kiệm chi phí hơn nên tôi đã quyết định lắp đặt. Dù vẫn cần chờ xem hiệu quả thực tế trong mùa đông khắc nghiệt sắp tới ra sao, nhưng đến giờ tôi vẫn rất hài lòng".
Dù không còn bắt buộc, doanh số vẫn tăng
Chính các khoản trợ cấp là yếu tố đầu tiên "châm ngòi" cho thị trường máy bơm nhiệt tại Đức. Năm 2019, chính phủ của Thủ tướng Merkel đã đưa ra gói bảo vệ khí hậu và đưa mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050 vào luật trong tháng 12 cùng năm. Tiếp đó, từ tháng 1 năm 2020, nếu người dân thay thế nồi hơi dầu cũ bằng các phương thức sưởi năng lượng tái tạo như máy bơm nhiệt, họ sẽ được hỗ trợ tới 45% chi phí lắp đặt. Kể từ năm sau đó, chính phủ bắt đầu áp giá carbon quốc gia lên nhiên liệu hóa thạch dùng trong sưởi ấm và giao thông.
Ngòi nổ thực sự chính là cuộc khủng hoảng ga năm 2022. Khi giá ga tăng vọt do Nga tấn công Ukraine, doanh số bán máy bơm nhiệt năm đó đã tăng 53% so với năm trước.
Những tranh cãi xoay quanh "Đạo luật Sưởi ấm" (Heizungsgesetz) cũng gây ra những tác động nhất định. Năm 2023, "liên minh đèn giao thông" (Đảng Dân chủ Xã hội - Đảng Xanh - Đảng Dân chủ Tự do) dưới thời Thủ tướng Olaf Scholz đã sửa đổi Đạo luật Năng lượng Tòa nhà. Nội dung quy định từ năm 2024, các thiết bị sưởi mới lắp đặt phải tạo ra 65% nhiệt năng từ năng lượng tái tạo. Về cơ bản, điều này giống như một lệnh bắt buộc sử dụng máy bơm nhiệt. Tuy nhiên, làn sóng phản đối với câu hỏi "Chính phủ có quyền quyết định cả nồi hơi trong nhà chúng tôi sao?" đã dấy lên mạnh mẽ, trở thành đề tài xung đột tiêu biểu gây chao đảo liên minh cầm quyền.
Trong bối cảnh tranh cãi, nhu cầu đổ xô đi lắp đặt trước khi luật có hiệu lực đã đẩy doanh số năm 2023 lên mức cao kỷ lục 356.000 đơn vị. Tuy nhiên, năm sau đó, khi nhiều chủ nhà hoãn quyết định vì sự không chắc chắn, doanh số đã giảm một nửa xuống còn 193.000 đơn vị.
Liên minh cầm quyền giữa CDU/CSU và SPD dưới thời Thủ tướng Friedrich Merz, nhậm chức vào tháng 5 năm 2025, đã xóa bỏ quy định này. Với việc "Đạo luật Hiện đại hóa Tòa nhà" (GModG) mới được ban hành và có hiệu lực vào tháng 7 năm nay, yêu cầu bắt buộc 65% đã biến mất. Chủ nhà giờ đây có thể thoải mái chọn loại thiết bị sưởi mà mình muốn, bao gồm cả nồi hơi ga và dầu.
Vậy doanh số máy bơm nhiệt có bị giảm khi không còn bắt buộc? Trong nửa đầu năm nay, 195.000 máy bơm nhiệt đã được bán ra tại Đức, tăng 40% so với cùng kỳ năm ngoái. Tính theo nửa đầu năm, đây là con số cao nhất chỉ sau năm 2023. Năm ngoái, máy bơm nhiệt lần đầu tiên vượt qua nồi hơi ga để trở thành thiết bị sưởi bán chạy nhất tại Đức, với doanh số 299.000 đơn vị, chiếm 48% tổng thị trường.
Cơn sốt máy bơm nhiệt có vẻ sẽ còn tiếp diễn trong thời gian tới. Nguyên nhân là do giá ga quốc tế lại đang tăng trở lại dưới tác động của cuộc chiến kéo dài tại Iran và các yếu tố khác.
Đầu năm nay, giá ga sinh hoạt tại Đức từng ở mức thấp nhất kể từ sau khủng hoảng năng lượng. Theo BDEW, giá ga cho một ngôi nhà đơn lẻ (dựa trên mức tiêu thụ 20.000 kWh/năm) vào tháng 1 năm nay là khoảng 11,1 xu/kWh, tương đương khoảng 2.200 Euro/năm. Tuy nhiên, khi chiến tranh tại Iran bùng nổ vào tháng 2, giá ga quốc tế lại tăng vọt. Cuối tháng trước, giá khí đốt tương lai TTF tại Hà Lan - chuẩn giá ga châu Âu - đã vượt mốc 100 Euro/MWh lần đầu tiên kể từ tháng 12 năm 2022. Chỉ trong một tháng, giá đã tăng hơn 30%, gấp 3 lần so với mức trung bình tháng 1 (33,64 Euro/MWh). Sau đó dù có giảm xuống quanh mức 90 Euro nhưng vẫn cao hơn nhiều so với đầu năm.
Mức giá mà các hộ gia đình cảm nhận cũng đang tăng lên với độ trễ nhất định. Tính đến cuối tháng 10, giá ga theo hợp đồng mới vào khoảng 14 xu/kWh, tăng hơn 20% so với tháng 1. Trang web so sánh giá Verivox dự báo giá cuối năm và đầu năm sau sẽ còn tăng thêm 10~20%. Cơ quan Mạng lưới Liên bang Đức tuyên bố nguồn cung vẫn ổn định. Điều này có nghĩa là người dân không cần lo bị cắt ga, nhưng chi phí có thể sẽ trở nên đắt đỏ hơn.
Không tự sản xuất máy bơm nhiệt, nhưng "phất lên" nhờ máy bơm nhiệt
Khi gánh nặng chi phí sưởi ấm tăng lên, các chủ nhà sẽ cân nhắc các giải pháp thay thế tích cực hơn. Tuy nhiên, rào cản về chi phí và thi công vẫn tồn tại trước khi quyết định chọn và lắp đặt một thiết bị sưởi mới. Hai startup Enpal và Thermondo xuất phát từ Berlin đang hạ thấp các rào cản này bằng những cách riêng.
Enpal là startup khởi đầu vào năm 2017 với dịch vụ cho thuê tấm pin năng lượng mặt trời. Chủ nhà không cần bỏ ra một khoản tiền lớn mà chỉ cần lắp pin lên mái nhà và trả một khoản phí cố định hàng tháng. Với mô hình này, Enpal đã trở thành công ty năng lượng mặt trời gia đình lớn nhất châu Âu.
Khi thị trường máy bơm nhiệt mở rộng, Enpal cũng tham gia vào năm 2023. Chỉ trong năm ngoái, doanh thu từ mảng này đã tăng trưởng thần tốc, chiếm tới 1/3 tổng doanh thu cốt lõi của công ty. Nhờ đó, Enpal đạt doanh thu 1,1 tỷ Euro vào năm ngoái, mức cao nhất kể từ khi thành lập. Ngoài ra, lần đầu tiên dòng tiền tự do hàng năm trong mảng kinh doanh lắp đặt của họ trở nên dương. Điều này có nghĩa là chỉ tính riêng mảng lắp đặt, công ty đã đủ khả năng tự chi trả chi phí.
Thay vì tự sản xuất và bán máy bơm nhiệt, Enpal lớn mạnh nhờ mô hình kinh doanh tư vấn mua sắm, lắp đặt thiết bị của hãng khác như Bosch, hỗ trợ đăng ký trợ cấp và trả góp dài hạn không cần đặt cọc. Họ lắp thêm pin lưu trữ, bộ sạc xe điện và máy bơm nhiệt cho những ngôi nhà đã lắp pin năng lượng mặt trời, rồi sử dụng nền tảng riêng "Enpal.One+" để quản lý việc sử dụng, lưu trữ và bán điện. Thay vì tìm kiếm khách hàng mới, họ tập trung nhắm đến 115.000 hộ gia đình khách hàng vốn đã có lòng tin từ trước, và chiến lược này đã chứng minh hiệu quả.
Thermondo, thành lập năm 2013, có điểm khởi đầu khác biệt. Nếu Enpal bắt đầu từ mối quan hệ với khách hàng, thì Thermondo bắt đầu từ các công trình xây dựng. Đây là "công ty lắp đặt hệ thống sưởi kỹ thuật số" đang chuẩn hóa việc thi công vốn khác biệt ở mỗi ngôi nhà thành quy trình công nghiệp. Khách hàng chỉ cần nhập diện tích nhà, năm xây dựng và phương thức sưởi hiện tại lên trực tuyến, sau đó qua bước tư vấn tại hiện trường là sẽ nhận được bảng báo giá cố định bao gồm cả chi phí lắp đặt. Công ty đứng ra làm thủ tục xin trợ cấp và việc lắp đặt thường chỉ kéo dài 3~4 ngày.
Những kỹ sư được công ty tuyển dụng trực tiếp là chìa khóa đảm bảo cam kết này. Trong số hơn 1.200 nhân viên, có hơn 600 kỹ sư là nhân viên chính thức. Ở Đức, nơi ngay cả việc tìm một người thợ sửa chữa cũng khó khăn, việc sở hữu đội ngũ thi công ngay trong công ty là một lợi thế lớn. Năm 2024, Thermondo đã dừng hẳn việc bán nồi hơi ga/dầu để tập trung hoàn toàn vào máy bơm nhiệt. Năm ngoái, họ đã lắp đặt 5.456 chiếc và đạt được sự tăng trưởng vượt bậc. Sau 13 năm thua lỗ, cuối cùng công ty cũng đã thấy được ánh sáng. CEO Felix Ploeg của Thermondo chia sẻ vào tháng 8 năm nay: "Năm 2026 sẽ là năm có lợi nhuận đầu tiên trong lịch sử của Thermondo".
Công nghệ khí hậu: Từ phát minh đến phổ cập
Giá năng lượng có tác động lớn không kém gì pháp luật trong việc thay đổi cảnh quan các khu phố ở Đức. Trong khi các chính trị gia tranh cãi về Đạo luật Sưởi ấm, các chủ nhà đã tự cân nhắc xem liệu đã đến lúc thay thế nồi hơi cũ hay chưa và họ sẽ phải trả bao nhiêu tiền sưởi trong tương lai. Nếu giá ga tiếp tục tăng, số lượng người tìm đến máy bơm nhiệt chắc chắn sẽ còn tăng thêm.
Tuy nhiên, chọn được một cỗ máy tốt và thực sự lắp đặt được nó là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau. Máy bơm nhiệt đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu hàng chục nghìn Euro và việc tìm kiếm đội ngũ thi công tin cậy, đúng hẹn cũng chẳng dễ dàng. Enpal giúp giảm bớt gánh nặng ban đầu bằng các gói tài chính, còn Thermondo giúp giảm bớt vất vả cho chủ nhà bằng cách chuẩn hóa mọi quy trình từ báo giá đến thi công. Hai công ty này đang xóa bỏ các rào cản trong việc đưa máy bơm nhiệt vào mỗi ngôi nhà theo những cách riêng.
Gia đình ông Schill không chọn máy bơm nhiệt vì họ là nhà hoạt động môi trường. Việc đã đến lúc phải thay nồi hơi cũ và sự tư vấn về khả năng tiết kiệm chi phí đã tác động đến quyết định của họ. Cơ hội cho các startup công nghệ khí hậu cũng nằm ở chính điểm đó. Không chỉ dừng lại ở việc phát minh ra công nghệ mới, mà là làm sao để công nghệ sẵn có thực sự trở thành lựa chọn và được lắp đặt bởi người tiêu dùng.
Tác giả Lee Jung-woo đã có 17 năm làm phóng viên báo chí, từng đảm trách nhiều lĩnh vực đa dạng từ các ngành công nghiệp chủ chốt như ô tô, pin thứ cấp, công nghiệp nặng, đến quốc phòng, ngoại giao, môi trường, giáo dục, y tế và phúc lợi. Đặc biệt, ông đã trực tiếp đưa tin tại hiện trường về những thay đổi cấu trúc ngành theo hướng chuyển đổi năng lượng và tính bền vững của lĩnh vực di chuyển. Hiện tại, ông đang sống tại Berlin, Đức và là đối tác của vườn ươm startup '123 Factory'.