[비즈한국] Gần đây, tôi có cơ hội tham gia với tư cách là giám khảo cho vòng Bán kết khu vực Châu Á - Thái Bình Dương của ClimateLaunchpad 2026. ClimateLaunchpad là cuộc thi ý tưởng kinh doanh xanh quy mô lớn nhất thế giới, được Climate KIC khởi xướng vào năm 2014. Hiện tại, chương trình đang được vận hành tại hơn 50 quốc gia, cung cấp các chương trình bootcamp, huấn luyện và pitching nhằm giúp các doanh nhân phát triển ý tưởng thành mô hình kinh doanh và mở rộng ra thị trường toàn cầu. Cho đến nay, tổng số vốn đầu tư mà các startup xuất thân từ chương trình này huy động được đã vượt quá 500 triệu euro (khoảng 810 tỷ won).
Climate KIC, nền tảng kết nối đổi mới khí hậu của Châu Âu
Khi hiểu về Climate KIC - đơn vị vận hành ClimateLaunchpad, bản chất của cuộc thi này sẽ trở nên rõ ràng hơn. Climate KIC bắt nguồn từ một tổ chức được thành lập vào năm 2010 bởi Viện Đổi mới và Công nghệ Châu Âu (EIT) thuộc Liên minh Châu Âu (EU) với tư cách là ‘Cộng đồng Tri thức và Đổi mới (KIC)’ trong lĩnh vực biến đổi khí hậu. Vai trò ban đầu của tổ chức này là gắn kết các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, startup và cơ quan chính sách để đảm bảo nghiên cứu và công nghệ thực sự dẫn đến những thay đổi cho thị trường và xã hội.
Sau 15 năm phát triển dưới sự hỗ trợ của EIT, Climate KIC đã độc lập về tài chính và vận hành vào năm 2025, hiện đang hoạt động như một tổ chức phi lợi nhuận vì lợi ích công cộng có trụ sở tại Hà Lan. Dù không phải là một cơ quan trực thuộc EU, nhưng tổ chức này đã khẳng định vị thế là một trong những cơ quan đổi mới khí hậu tiêu biểu, chuyên triển khai các chính sách khí hậu của Châu Âu tại thực địa và kết nối nhiều chủ thể khác nhau. Quy mô và vai trò của Climate KIC cũng khác biệt so với các đơn vị tăng tốc khởi nghiệp (accelerator) thông thường.
Theo EIT, trong 15 năm qua, Climate KIC đã hỗ trợ sự phát triển của hơn 2.300 startup. Các doanh nghiệp này đã huy động được khoảng 1,1 tỷ euro (1,78 nghìn tỷ won), tạo ra 15.000 việc làm chính thức và phát triển 790 sản phẩm mới. Tuy nhiên, nuôi dưỡng startup chỉ là một khía cạnh trong hoạt động của Climate KIC. Hiện nay, tổ chức này đặt trọng tâm lớn hơn vào việc kết nối quốc gia, thành phố, chính quyền địa phương, ngành công nghiệp, tổ chức tài chính, trường đại học và xã hội dân sự để chuyển đổi các mục tiêu như trung hòa khí hậu và khả năng phục hồi khí hậu thành các chính sách, khoản đầu tư và dự án thực tế. Đó là lý do Climate KIC định nghĩa bản thân không chỉ là một ‘cơ quan hỗ trợ công nghệ sạch’ mà là một tổ chức và cộng đồng đổi mới khí hậu của Châu Âu.
Một ví dụ điển hình là NetZeroCities, dự án hỗ trợ ‘Sứ mệnh Thành phố Thông minh và Trung hòa Khí hậu 2030’ của EU. EU đã chọn 112 thành phố tại 35 quốc gia Châu Âu để bồi dưỡng thành các thành phố tiên phong đạt được trung hòa khí hậu vào năm 2030, và Climate KIC đang dẫn đầu một liên minh gồm 33 tổ chức để hỗ trợ quá trình chuyển đổi của các thành phố này. Đây không đơn thuần là dự án giúp đưa công nghệ thân thiện với môi trường vào sử dụng. Mục tiêu là thay đổi đồng bộ từ giao thông, năng lượng, tòa nhà, tuần hoàn tài nguyên cho đến chính sách đô thị, hành chính, tài chính và sự tham gia của người dân. Đây là một trong những dự án thể hiện rõ nhất cách tiếp cận của Châu Âu: coi khủng hoảng khí hậu không phải là vấn đề của riêng một công nghệ, mà là vấn đề cần chuyển đổi toàn bộ hệ thống đô thị.
Trong lĩnh vực ‘thích ứng’ với biến đổi khí hậu, vai trò của Climate KIC cũng rất lớn. Pathways2Resilience, dự án tiêu biểu cho sứ mệnh thích ứng với biến đổi khí hậu của EU, cũng do Climate KIC dẫn đầu. Tính đến năm 2026, 100 khu vực và chính quyền địa phương tại Châu Âu đang tham gia vào việc xây dựng chiến lược phục hồi khí hậu dài hạn. Đối tượng mà chương trình này hướng tới không chỉ là các rủi ro khí hậu như lũ lụt hay nắng nóng mà còn bao gồm quản lý nguồn nước, cơ sở hạ tầng công cộng, y tế, sử dụng đất và kinh tế địa phương. Cuối cùng, công việc của Climate KIC không phải là chọn ra một vài công nghệ xanh tốt để hỗ trợ, mà là thiết kế một ‘sân chơi chuyển đổi’ để công nghệ, chính sách, tài chính, thể chế và hành động của người dân có thể vận hành cùng nhau.
Chính vì bối cảnh này, cách nhìn của Climate KIC đối với các startup không dừng lại ở yếu tố công nghệ. Khái niệm cốt lõi mà tổ chức này nhấn mạnh là ‘đổi mới hệ thống (system innovation)’. Quan điểm của họ là sự tồn tại của một công nghệ ưu việt không tự nhiên giải quyết được vấn đề khí hậu, mà công nghệ đó phải được khách hàng lựa chọn, lan tỏa trên thị trường, được chính sách và đầu tư hỗ trợ để tạo ra thay đổi hành vi thực tế. Có thể coi ClimateLaunchpad chính là chương trình áp dụng triết lý này của Climate KIC cho những doanh nhân ở giai đoạn sơ khai nhất.
Điều khiến tôi thấy thú vị trong vòng bán kết lần này là ai sẽ đi tiếp vào vòng chung kết, và chương trình startup khí hậu khởi nguồn từ Châu Âu này đánh giá các doanh nghiệp non trẻ dựa trên tiêu chuẩn nào. Ban điều hành ClimateLaunchpad đã cung cấp tài liệu hướng dẫn cho giám khảo trước khi đánh giá và tổ chức buổi họp phổ biến cho các giám khảo tham gia. Điểm được nhấn mạnh liên tục trong phiên này là: “Judge on potential, not maturity” (Đánh giá dựa trên tiềm năng, không phải mức độ hoàn thiện).
Điều đó có nghĩa là hãy nhìn vào tiềm năng tạo ra tác động trong tương lai thay vì doanh nghiệp đó đã hoàn thiện đến đâu ở thời điểm hiện tại. Cũng không nên chỉ ưu tiên các công nghệ cao cấp. Chương trình tự định nghĩa mình là ‘không thiên vị bất kỳ công nghệ hay phương pháp giải quyết nào (solution agnostic)’. Dù là công nghệ cao phức tạp hay các giải pháp dựa vào tự nhiên đơn giản, điều quan trọng là khả năng tạo ra tác động khí hậu lớn đến mức nào.
Bảng đánh giá thực tế cũng khá thú vị. Giám khảo đánh giá doanh nghiệp dựa trên sáu tiêu chí: Tiềm năng thị trường và kinh doanh, tác động xã hội và việc làm, tiềm năng đổi mới hoặc công nghệ, tác động khí hậu, năng lực đội ngũ lãnh đạo và độ hoàn thiện của bài thuyết trình (pitch). Năng lực công nghệ chỉ là một trong sáu hạng mục.
3 startup Hàn Quốc lọt vào vòng bán kết khu vực
Năm nay, có ba doanh nghiệp Hàn Quốc đã tiến vào vòng bán kết khu vực.
Doanh nghiệp đầu tiên, Chingoohaja, đơn vị giành giải nhất tại vòng chung kết Hàn Quốc, đang phát triển một công cụ AI có tên ‘Dolva AI’. Dolva AI phân tích các đoạn hội thoại hàng ngày của người cao tuổi để theo dõi lâu dài những dấu hiệu thay đổi về nhận thức. Hệ thống được thiết kế để phân tích giọng nói, ngôn ngữ, tương tác và cho phép các nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc hiện hữu như cơ sở dưỡng lão hoặc dịch vụ y tế từ xa sử dụng dưới dạng API. Công ty đã được chuyển giao công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ liên quan từ Samsung Electronics, hướng tới mục tiêu trở thành cơ sở hạ tầng giúp nắm bắt các thay đổi trong cuộc sống hàng ngày thay vì chỉ là kiểm tra một lần.
Điều thú vị là cách công ty này giải thích dịch vụ y tế/chăm sóc là một ‘kinh doanh khí hậu’. Logic ở đây là nếu giúp người cao tuổi duy trì cuộc sống độc lập lâu hơn, có thể trì hoãn thời điểm cần đến các dịch vụ chăm sóc dài hạn tiêu tốn nhiều tài nguyên, từ đó giảm phát thải carbon từ hệ thống y tế/chăm sóc. Thông qua mô hình tác động của riêng mình, công ty đã đưa ra khả năng giảm khoảng 205.000 tấn CO₂e nếu đạt được 1% dân số mục tiêu.
Khi nhắc đến công nghệ khí hậu (climate tech), người ta dễ nghĩ ngay đến năng lượng mặt trời, pin hay công nghệ thu giữ carbon, nhưng tại ClimateLaunchpad, cách tiếp cận này cũng nằm trong diện đánh giá. Câu hỏi quan trọng không phải là ‘đây có phải là công nghệ khí hậu điển hình không’ mà là liệu doanh nghiệp có thể giải thích mối quan hệ nhân quả dẫn đến tác động khí hậu một cách thuyết phục và có thể đo lường được hay không. Nếu tầng lớp dễ bị tổn thương nhất trước khủng hoảng khí hậu là người cao tuổi, thì giải pháp dành cho họ chính là công nghệ cần thiết nhất trong thời đại khủng hoảng khí hậu.
Doanh nghiệp thứ hai, Trobai với giải pháp CarbonOps AI, có cách tiếp cận trực tiếp hơn. Hãy thử giả định việc mua một linh kiện trong chuỗi cung ứng ngành đóng tàu. Nếu chỉ so sánh giá, ta sẽ chọn sản phẩm rẻ nhất. Nhưng trên thực tế, tại công trường, cần phải cân nhắc đồng thời giá cả, quy cách, chứng nhận, tiến độ giao hàng, chuỗi cung ứng và cả lượng phát thải carbon.
CarbonOps AI là giải pháp giúp AI đọc các yêu cầu nằm rải rác trong nhiều tài liệu, sau đó kiểm tra đồng thời chi phí, tiến độ, tính tuân thủ quy định và phát thải carbon, từ đó đưa ra các lựa chọn mua hàng khả thi. Sản phẩm thân thiện với môi trường nhất sẽ không phải là lựa chọn thực tế nếu nó không đáp ứng được quy cách hoặc quá đắt đỏ. Vì vậy, mục tiêu của công ty không phải là tìm ra ‘sản phẩm có ít carbon nhất’ đơn thuần, mà là tìm ra lựa chọn có phát thải carbon thấp hơn trong số các lựa chọn có thể mua được.
Doanh nghiệp thứ ba, HeatAI, chạm vào một vấn đề khác. Chính phủ các nước đầu tư ngân sách công khổng lồ vào việc lắp đặt máy bơm nhiệt và cải thiện hiệu suất năng lượng cho các tòa nhà. Tuy nhiên, việc chứng minh khách quan rằng tiêu thụ năng lượng thực sự giảm và phát thải carbon giảm bao nhiêu sau khi lắp đặt thiết bị lại không hề dễ dàng.
Điều mà HeatAI muốn bán không phải là một bảng điều khiển giám sát tòa nhà đơn thuần. Đó là dịch vụ phân tích dữ liệu vận hành tòa nhà để tạo ra các bằng chứng về kết quả thực tế của các dự án khí hậu công cộng ở mức độ có thể kiểm toán được, tức là ‘audit-grade evidence’. Khách hàng ban đầu cũng được xác định là các cơ quan năng lượng chính phủ chứ không phải chủ sở hữu tòa nhà thông thường.
Sau hơn 20 lần phỏng vấn các bên liên quan và hơn 10 lần thảo luận với chuyên gia và các chương trình thử nghiệm (pilot), hướng đi sản phẩm của công ty cũng đã thay đổi. Ban đầu, họ nghĩ khách hàng muốn công nghệ giám sát tốt hơn, nhưng điều khách hàng thực sự cần là bằng chứng về kết quả vận hành có thể dùng để kiểm toán và xác minh. Do đó, công ty đã chuyển trọng tâm sản phẩm từ giám sát sang xác minh chất lượng dữ liệu, quy tắc tính toán và hệ thống bằng chứng có thể truy vết kiểm toán.
Ba công ty này thoạt nhìn có vẻ hoàn toàn khác biệt. Một bên là AI chăm sóc người cao tuổi, một bên là giải pháp mua hàng cho ngành đóng tàu/chế tạo, và một bên là hạ tầng xác minh chính sách năng lượng tòa nhà. Tuy nhiên, họ có điểm chung: không dừng lại ở việc đo lường carbon mà cố gắng thay đổi quyết định thực tế. Họ dùng dữ liệu để thay đổi những đánh giá về việc ai cần được chăm sóc trước, linh kiện nào nên được mua, hay dự án năng lượng của chính phủ có mang lại hiệu quả thực tế hay không.
Đây cũng chính là điểm tôi một lần nữa xác nhận được khi theo dõi đợt đánh giá này. Trong hệ sinh thái startup khí hậu ở Châu Âu, cụm từ ‘tác động khí hậu (Climate Impact)’ không chỉ đơn thuần có nghĩa là tuyên bố “công nghệ của chúng tôi thân thiện với môi trường”. Nó có nghĩa là: ai là khách hàng và họ đã xác thực nhu cầu đó như thế nào, tác động khí hậu được đo lường ra sao, mô hình kinh doanh tạo ra doanh thu bền vững thế nào, có thể mở rộng sang thị trường nào, và họ đang đưa ra những giả định gì trong mô hình kinh doanh và mô hình tác động. Cuối cùng, đây không phải là quá trình tìm kiếm công nghệ khí hậu tốt, mà là tìm kiếm doanh nghiệp mà ở đó công nghệ, thị trường, khách hàng, mô hình kinh doanh và hiệu quả khí hậu được kết nối với nhau bằng một logic duy nhất.
Một điểm đáng chú ý nữa là xuất phát điểm của ba doanh nghiệp Hàn Quốc lần này. Họ đều không xuất thân từ các accelerator toàn cầu lớn hay các công ty nội bộ (CIC) của tập đoàn lớn. Đây là các startup đã trưởng thành thông qua các trung tâm khởi nghiệp địa phương tại Seoul như DDM Unicorn, Gangbuk Startup Maru, vốn do Trung tâm Hợp tác Công nghiệp - Đại học Đại học Kwangwoon vận hành.
Các trung tâm khởi nghiệp địa phương ở Hàn Quốc thường bị coi là hạ tầng chỉ dừng lại ở mức cung cấp không gian và đào tạo người khởi nghiệp giai đoạn đầu. Tuy nhiên, trường hợp này cho thấy nếu các doanh nghiệp trưởng thành từ những trung tâm nhỏ ở địa phương trau dồi kỹ lưỡng mô hình kinh doanh và bài thuyết trình toàn cầu, họ hoàn toàn có thể được đánh giá tại một chương trình cạnh tranh với các doanh nghiệp khí hậu giai đoạn đầu từ 50 quốc gia trên thế giới.
Đặc biệt, công nghệ khí hậu không nhất thiết phải cần đến các cơ sở nghiên cứu khổng lồ hay hàng chục tỷ won đầu tư ngay từ đầu. Việc định nghĩa lại vấn đề tìm thấy tại thực địa theo cách mới, gặp gỡ và xác thực với khách hàng, và thiết kế lộ trình dẫn đến giảm phát thải carbon hoặc thay đổi xã hội thực tế cũng chính là những đổi mới khí hậu quan trọng. Tại Hàn Quốc, giờ đây cần phải bước thêm một bước từ câu hỏi “có công nghệ gì” khi nhìn vào các startup khí hậu. Sang các câu hỏi: Ai sẽ trả tiền để sử dụng công nghệ này, quyết định nào sẽ thay đổi thông qua việc sử dụng đó, sự thay đổi đó tạo ra bao nhiêu tác động khí hậu, và làm sao để chứng minh điều đó.
Việc các doanh nghiệp trưởng thành từ những trung tâm khởi nghiệp địa phương nhỏ của Hàn Quốc bắt đầu giải thích công nghệ của họ bằng ngôn ngữ của ‘kinh doanh khí hậu có thể đo lường’ trên sân khấu của chương trình đổi mới khí hậu toàn cầu khởi nguồn từ Châu Âu, đó là một sự thay đổi rất có ý nghĩa.
Tác giả Lee Eun-seo tốt nghiệp ngành Luật tại Hàn Quốc và học kịch nghệ tại Berlin. Cô hiện đang dẫn dắt 123Factory, tổ chức kết nối hệ sinh thái startup giữa Hàn Quốc và Đức, với trụ sở đặt tại Berlin – thành phố của nghệ thuật và cũng là trung tâm startup của Châu Âu.