[BizHanKook] ‘Manhaeng’ (vạn hạnh) là hành trình tu tập qua vạn nẻo đường để giác ngộ. Nếu mục tiêu là đạt đến sự giác ngộ tối thượng, thì từ việc rời khỏi thiền đường để ngao du sơn thủy, cho đến đi ở đợ hay sống cuộc đời của kẻ ăn mày, tất cả đều có thể trở thành ‘vạn hạnh’. Chính vì vậy, việc tu tập độc đáo của sư thầy Jichan – người thay vì vẽ tranh Phật lại vẽ truyện tranh, thay vì cưỡi bò lại đạp xe để đạt đến định tâm, bơi lội để chạm đến bến bờ giác ngộ – cũng xứng đáng được gọi là vạn hạnh. Chúng tôi đã gặp sư thầy Jichan, tác giả của nhân vật truyện tranh ‘Eora’, người được biết đến với biệt danh “Runner mặc áo cà sa” hay “Sư thầy ba môn phối hợp”, tại một quán đậu phụ tươi yên tĩnh ở Yangju, tỉnh Gyeonggi.
Đậu phụ, nguồn đạm của sư thầy
Trong Phật giáo, nơi cấm sát sinh, đậu phụ là lễ vật quý giá và là nguồn cung cấp đạm tốt nhất. Đậu phụ được truyền bá vào thời Tân La thống nhất, kỹ thuật chế biến phát triển mạnh mẽ quanh các ngôi chùa. Đến thời Joseon, nó gắn bó mật thiết với Phật giáo đến mức có tới 35 ngôi chùa được chỉ định là ‘Joposa’ (chùa chuyên làm đậu) để cung cấp đậu phụ cho hoàng gia và các nghi lễ thờ cúng lăng mộ. Cùng với mì và bánh gạo, đậu phụ được coi là một trong ba loại thực phẩm khiến các sư thầy mỉm cười (Tăng tiếu). Do đó, việc sư thầy Jichan chọn đậu phụ làm món ăn linh hồn có thể coi là kết quả của duyên khởi.
Ngay sau khi xuất gia, sư thầy đã có một thời gian lưu lại chùa Baekdamsa trên núi Seorak. Lúc bấy giờ, thầy gặp nhiều khó khăn vì phải kiêng khem nhiều loại thực phẩm do vấn đề thể chất và quy tắc tu tập. Trong một lần đi trị răng, thầy tình cờ ghé vào một quán ăn ở làng dưới chân núi và nếm thử món đậu phụ tươi (sundubu) do bà chủ quán làm. Mê mẩn hương vị đó, từ đó về sau, thầy cùng các đạo hữu (những người cùng tu tập đạo Phật) thường xuyên ghé thăm quán này.
Không biết liệu tay nghề của bà cụ có thực sự xuất sắc, hay vì là đồ ăn thế tục nên thấy ngon hơn đậu phụ trong chùa, nhưng việc sư thầy ghé thăm quán với tâm thế của một người lính đi nghỉ phép cho thấy mỗi lần như vậy, việc trị răng của thầy lại trở nên bận rộn và kéo dài hơn. Quanh chùa Baekdamsa, ngoài đậu phụ tươi thì cá minh thái khô (hwangtae) và mì cắt tay cũng rất nổi tiếng. Quán mì cắt tay mà bà cụ tự tay nhào bột cũng là nơi sư thầy yêu thích không kém gì quán đậu phụ. Nỗi tiếc nuối hiện rõ trên gương mặt sư thầy khi thầy kể rằng quán đã phải đóng cửa vì sức khỏe xương khớp của bà cụ không tốt.
Câu chuyện về ẩm thực chốn thiền môn
Câu chuyện về đậu phụ tươi bắt đầu từ đĩa đậu trước mặt rồi tự nhiên lan sang chuyện ăn uống chốn thiền môn. Đó không phải là câu chuyện về "ẩm thực chùa chiền" đang rất phổ biến nhờ sự thanh đạm và tinh tế, mà là chuyện về những món ăn chốn chùa chiền mộc mạc, đơn sơ, nguyên bản.
Khi sư thầy còn ở chùa Bongamsa, các bậc cao tăng thỉnh thoảng cho thầy nấm thông (neungi) mà họ hái được trên đường đi dạo. Thầy thường cho nấm vào canh hoặc mì gói. Đúng như câu nói “Nhất nấm thông, nhị nấm tùng, tam nấm hương”, hương thơm sâu lắng của loại nấm đó khiến thầy đến giờ vẫn không thể nào quên. Chỉ cần nghe sư thầy kể thôi, hương vị đậm đà, sâu lắng cùng độ dai của nấm cũng đủ hiện lên trong tâm trí người nghe, đó chính là cảnh giới "dĩ tâm truyền tâm" qua ngôn từ.
Sư thầy thụ giới tại chùa Songgwangsa, nơi nổi tiếng là "Tăng bảo tự viện" (chùa lưu giữ báu vật của Tăng đoàn). Thầy kể rằng món cháo dùng vào bữa sáng ở đây cũng rất tuyệt hảo. Dù có một giai thoại nổi tiếng trong Phật giáo rằng: "Hỏi các sư thầy ‘Tôi nấu cháo cho thầy nhé’ thì không ai trả lời, nhưng hỏi ‘Tôi luộc mì cho thầy nhé’ thì ai cũng đáp lại", nhưng cháo của chùa Songgwangsa – vốn đã trở thành truyền thống từ sau thập niên 1970 – lại là một ngoại lệ. Tại Songgwangsa, mỗi buổi sáng họ lại thay đổi thực đơn như cháo hạt thông, cháo rau, cháo khoai lang, cháo kê, cháo ngô, cháo rau chân vịt, cháo củ cải, cháo củ sen, cháo lạc, cháo cháy... Cháo ngon đến mức từng có một vị sư người Mỹ ăn đầy bát rồi vẫn xin thêm một bát nữa. Món cháo, biểu tượng của sự tu hành gian khổ, đã biến thành niềm vui giản dị trong cuộc sống thiền môn.
Tuy nhiên, không phải ngôi chùa nào cũng có hoàn cảnh như vậy. Ở những am tự có quy mô nhỏ hoặc nơi sư thầy sống một mình, việc lo bữa ăn không hề dễ dàng. Đôi khi các sư thầy và Phật tử ở chùa khác giúp đỡ, nhưng cũng có những nơi tu tập mà ngay cả điều đó cũng khó khăn. Điều này khiến người ta thấm thía rằng, tu tập cũng là một "công án" (hwadu) đặt trên thực tế khắc nghiệt.
Vạn hạnh bằng tranh
Cuốn sách ‘Eora, không sao đâu, vẫn ổn mà’ xuất bản năm 2016 là tập truyện tranh ghi lại trải nghiệm cuộc sống tu tập xoay quanh nhân vật sư thầy nhỏ nhắn tên ‘Eora’. Với tiêu đề phụ là ‘Hành trình nỗ lực tổng hợp trong tu tập và đời sống’, đây là tác phẩm đầu tay tập hợp những mẩu truyện tranh mà sư thầy Jichan từng đăng trên blog. Sư thầy chia sẻ rằng dù về kỹ thuật còn nhiều điều tiếc nuối, nhưng đây là cuốn sách thầy dành nhiều tình cảm vì đã đúc kết từ quá trình làm việc lâu dài. Tác phẩm ‘Truyện tranh đời sống của Eora’ ra mắt năm 2017 cũng vẽ lại những hỉ nộ ái ố trong đời thường của người tu hành. Sự thư thái của tác giả, người đã trút bỏ được những căng thẳng của tác phẩm đầu tay, ôm trọn lấy độc giả một cách ấm áp.
Khi còn sống ở thiền đường, sư thầy quan tâm đến cách nén chặt ý nghĩa vào những câu văn ngắn giống như thơ Haiku của Nhật Bản. Thời điểm đó, sau khi đọc tập truyện tranh ‘Chúng ta đều là lợn’ của Yoshio Koizumi, thầy bắt đầu để tâm đến truyện tranh. Khi thấy một tác giả không phải là Phật tử lại có thể mô tả triết lý Phật giáo một cách dí dỏm chỉ trong bốn khung hình, thầy đã quyết định dùng truyện tranh để thể hiện cuộc sống tu tập của chính mình.
Năm 2011, thầy đăng ký vào khóa sáng tác truyện tranh tại Viện Giáo dục Xã hội thuộc Đại học Sungshin. Ở đó, giữa những người thuần thục vẽ chân dung nhân vật xinh đẹp kiểu phim hoạt hình 8 đầu, thầy đã gặp rất nhiều khó khăn. Tại đây, thầy gặp họa sĩ vẽ tranh biếm họa (cartoonist) Kim Dong-beom và biết đến định dạng tranh biếm họa. Thầy cảm thấy việc nén ý nghĩa vào trong một khung hình của tranh biếm họa rất giống với Thiền họa (Seonhwa).
Nhân vật đại diện ‘Sư thầy Eora’ cũng ra đời vào khoảng thời gian này. Vì khó vẽ tỉ lệ 8 đầu, thầy chuyển hướng sang dùng nhân vật tỷ lệ 2 đầu – loại nhân vật dễ bộc lộ cảm xúc hơn. Lúc bấy giờ, các loại truyện tranh vui nhộn, truyện tranh đời thường sử dụng nhân vật tỷ lệ 2 đầu đang thịnh hành. Có thể thấy ảnh hưởng của phong cách vẽ chú trọng vào thay đổi biểu cảm và bộc lộ cảm xúc thay vì mô tả chi tiết cơ thể lên nhân vật ‘Sư thầy Eora’.
Ngày nay, Phật giáo đã trở nên "hợp thời" (hipster) từ nhạc EDM, nhảy múa cho đến các vật phẩm lưu niệm, nhưng vào thời điểm sư thầy mới xuất gia, sự chỉ trích dành cho các biểu hiện truyện tranh tự do là không hề nhỏ. Giờ đây, khi ngày càng có nhiều sư thầy tu tập theo nhiều hình thức đa dạng, thậm chí còn xuất hiện cả các YouTuber ảo giao tiếp bằng nhân vật hoạt hình dễ thương, thì quả thật cảm thấy một khoảng cách thế hệ rất lớn.
“Người ta có thể bảo: ‘Thích thì làm, đó có phải là tu tập không?’. Nhưng nếu cứ kiên trì làm và gắn bó lâu dài, dù không hoàn hảo nhưng trong cuộc sống, chúng ta sẽ có được sự giác ngộ của riêng mình, hay những giá trị được hòa quyện vào tâm hồn. Với sự tự tin đó, tôi tự hỏi liệu mình có thể đưa những gì đã học vào truyện tranh hay không. Tôi bắt đầu với tâm thế đó. Chỉ là vì truyện tranh là thứ tôi tiếp cận tình cờ nên tôi làm truyện tranh thôi.”
Để bắt kịp với thời thế, sư thầy cũng không ngừng mở rộng phạm vi hoạt động của mình. Thầy lấy chứng chỉ thủ công búp bê tất để tự làm búp bê nhân vật Eora, và sau nhiều lần bị từ chối vì lý do là nhân vật tôn giáo, cuối cùng thầy cũng tung ra được các bộ nhãn dán (emoticon) sử dụng nhân vật Eora. Gần đây, do bận rộn với bơi lội và chạy bộ nên thầy không thể sáng tác truyện tranh nhiều như trước, nhưng thầy vẫn đang thử nghiệm những điều mới mẻ như mở tài khoản Instagram cho nhân vật sư thầy Eora bằng AI.
Khi hỏi sư thầy – người đôi khi vẫn cảm thấy sự thiếu hụt trong học tập và giới hạn năng lực của bản thân trong quá trình đó – làm thế nào để chăm sóc tâm hồn, thầy đáp: “Vì không phải ai cũng có thể đứng ở vị trí dẫn đầu. Khi điều đó trở thành lòng tham, gây ra tổn thương và cảm nhận được giới hạn, đó chính là lúc ‘buông bỏ’. Tôi cũng đang ở trong chính quá trình đó như bao người thôi.”
Từ truyện tranh đến chạy bộ và ba môn phối hợp, và về sau nữa
Đúng như tiêu đề bài viết ‘Dù là người tu hành, thể xác vẫn là chúng sinh’ trong phần mở đầu cuốn tiểu luận ‘Sư thầy chạy bộ’ của mình, sư thầy cũng đã trải qua các triệu chứng mãn kinh khi bước qua tuổi cận ngũ tuần. Cảm giác trầm cảm len lỏi vào nơi cơ bắp cơ thể bị mất đi. Để xua tan nỗi buồn, sư thầy bắt đầu chạy bộ và hoàn thành cự ly marathon full (42,195km) vào năm tròn 50 tuổi.
Dù các sư thầy đạt đến giác ngộ trong tâm hồn qua tu tập, nhưng "bốn mùa" của thân xác thì phải đích thân trải qua mới thấu hiểu được. Ngay cả những cao tăng xưa cũng khó lòng chịu đựng được bệnh tật tuổi già; dù giác ngộ từ thuở nhỏ, vẫn còn đó những điều phải tu tập bằng chính cơ thể mình suốt cả cuộc đời. Với suy nghĩ cần phải tu tập bằng thân xác, thầy bắt đầu chạy bộ, rồi qua marathon và giờ đây là ba môn phối hợp. Khi chạy, sư thầy đã trải qua trạng thái ‘Runner’s high’ và một trạng thái tĩnh lặng (Calm Down) khác, mà thầy cho rằng đó là cảm giác gần giống với ‘cận định’ (tâm trạng tĩnh lặng tập trung cao độ).
Ngay cả trong tháng 10 thực hiện buổi phỏng vấn này, sư thầy cũng đã hoàn thành cự ly King (Bơi 3,8km, đạp xe 180km, chạy bộ 42,195km). Đó chính là cự ly mà cựu võ sĩ UFC Kim Dong-hyun từng thực hiện. Mục tiêu cuối cùng của thầy là hành trình xuyên quốc gia dài hơn 600km, sau khi kết thúc chặng đường này, thầy dự định sẽ quay trở lại với việc ngồi thiền. Không giống như nhiều người tập trung vào ‘thành tích’, sư thầy đặt mục tiêu vào chính việc ‘hoàn thành’. Thầy đang thực hiện một bài kiểm tra để có được sự viên mãn trong tâm hồn, dù đó không phải là sự giác ngộ giải thoát sinh tử.
Xét trên khía cạnh nào đó, truyện tranh và thể thao có điểm chung là đối với sư thầy, chúng vừa là sự tu tập, vừa là phương pháp để hòa quyện những gì đã học vào cuộc sống và thực tế. Khi đạt được chứng chỉ nhân viên cứu hộ dưới nước như mục tiêu hiện tại, có lẽ quá trình đó cũng sẽ trở thành chất liệu sáng tác. Tôi đã ngỏ lời mong thầy tiếp tục hoạt động, không chỉ qua tiểu luận mà cả truyện tranh nữa. Tôi rất mong được thấy tập truyện tiếp theo có sự xuất hiện của ‘Sư thầy Eora’.
Sư thầy Jichan nói rằng sau này muốn tạo một nơi tu tập có sân vườn và căn bếp nhỏ ở những nơi như đảo Ganghwa. Tôi rất mong đợi hình ảnh sư thầy mỉm cười như ‘Sư thầy Eora’ trong một không gian ấm áp, nơi thầy cùng mọi người chia sẻ những sở thích như cà phê, sách vở, thể thao, đồng thời nhìn lại thân và tâm của chính mình.