[BizHanKook] “Nang-eun dol uiji, dol-eun nang uiji.”
Đây là câu nói của người dân đảo Jeju, có nghĩa là: “Cây nương tựa vào đá, đá nương tựa vào cây”. Câu nói này miêu tả Gotjawal, hệ sinh thái độc đáo của Jeju, nơi các bụi gai mọc lên trên nền đá nham thạch. Nhưng ở Gotjawal, không chỉ có cây và đá là nương tựa vào nhau. Còn có cả vi khuẩn nữa.
Loài vi khuẩn được đặt tên là ‘Variibacter gotjawalensis’ này sống ký sinh trên rễ cây len lỏi giữa các khe đá ở Gotjawal. Thay vì chỉ lấy đi các chất do rễ cây tiết ra, chúng cung cấp lại cho cây các chất dinh dưỡng, chất kích thích tăng trưởng và còn ngăn chặn các tác nhân gây bệnh. Chúng cùng chia sẻ và giúp đỡ lẫn nhau với những cái cây vốn phải đâm rễ vào các khối đá mà không có lấy một chút đất màu mỡ. Thật đáng kinh ngạc khi một sinh vật nhỏ bé và trông có vẻ tầm thường như vi khuẩn lại thông thái đến thế.
Cuốn sách ‘Ngay cả vi khuẩn cũng biết yêu thương’ của giáo sư vi sinh học Kim Eung-bin kể về sự cộng sinh và hợp tác của sự sống thông qua cách mà những ‘sinh vật tí hon’ nhỏ chưa đầy 0,1mm này tồn tại. Theo tác giả, vi khuẩn đã sống sót trên Trái đất hàng tỷ năm không phải bằng cách đứng một mình, mà thông qua con đường cùng chung sống và giao tiếp – hay nói cách khác là cùng tồn tại.
Tác giả Kim Eung-bin, Nhà xuất bản Sahoepyeongron
Đôi khi thế giới của vi khuẩn còn có vẻ bao dung hơn cả cuộc sống đầy khắc nghiệt của con người. Một số vi sinh vật bỏ ra năng lượng và tài nguyên của chính mình để tổng hợp ‘hàng hóa công cộng’ rồi tiết ra ngoài tế bào để các vi sinh vật khác xung quanh có thể cùng sử dụng. Tại sao chúng lại thực hiện những ‘hoạt động từ thiện’ như vậy?
Phần lớn vi sinh vật tạo ra hàng hóa công cộng và vi sinh vật nhận được lợi ích đều là họ hàng của nhau. Hành động tưởng chừng rất vị tha này thực chất là vì sự bảo tồn và thịnh vượng của chính chủng tộc chúng. Tuy nhiên, chúng không chỉ làm vậy đối với họ hàng. Những vi khuẩn lạ cũng có những trao đổi hữu nghị với nhau. Và điều đó diễn ra rất phổ biến.
Vi khuẩn làm mất một phần chất chuyển hóa ra ngoài tế bào trong quá trình trao đổi chất. Nhờ đó, các vi khuẩn khác xung quanh được hưởng lợi miễn phí. Khi mỗi loại vi khuẩn đều tiết ra các chất này khác, quy mô chia sẻ ngày càng lớn, và theo thời gian, nó phát triển thành mức độ trao đổi hàng hóa có quy tắc. Cuối cùng, chúng trở thành một cộng đồng không thể sống tách rời nhau. Chúng duy trì mối quan hệ qua nhiều thế hệ: dính chặt vào nhau khi phân chia tế bào hoặc thậm chí kết nối với nhau bằng các ống nano ở cự ly rất gần để trực tiếp vận chuyển vật chất.
Con người cũng cộng sinh với vi sinh vật. Kể từ khoảnh khắc chúng ta chào đời, vô số vi sinh vật đã xâm nhập và cư trú trong đường tiêu hóa từ miệng đến hậu môn. Chẳng hạn, hàng trăm loại vi khuẩn đường ruột sống trong ruột của chúng ta giúp lên men chất xơ, tạo ra các axit béo chuỗi ngắn, vitamin, axit amin và các chất chống viêm. Các chất chuyển hóa do vi khuẩn đường ruột tiết ra được cho là có ảnh hưởng không chỉ đến chức năng miễn dịch mà còn tác động lên cả não bộ. Có thể nói, vi sinh vật là yếu tố tất yếu cho sự tồn tại của con người. Lợi khuẩn (probiotics) mà chúng ta quen thuộc chính là ví dụ tiêu biểu cho các vi khuẩn có lợi này.
Điều đặc biệt đáng ngạc nhiên chính là ‘tình yêu thương từ thế hệ trước’ của vi khuẩn. Vi khuẩn là sinh vật đơn bào, nơi một tế bào chính là một cá thể. Thông thường, khi lớn lên gấp đôi, chúng sẽ phân chia tế bào để tạo thành hai vi khuẩn có kích thước bằng nhau. Trước đây, người ta từng cho rằng vi khuẩn không bị lão hóa và chết đi, nhưng đến năm 2005, một kết quả nghiên cứu mới đã xuất hiện. Người ta xác nhận rằng khi vi khuẩn chia đôi, hai đầu của nó có một bề mặt cũ và một bề mặt cắt mới được hình thành, và các protein bị hư hỏng sẽ được đẩy về phía bề mặt cũ.
Khi quá trình phân chia tế bào lặp lại, tế bào tập trung nhiều protein hư hỏng sẽ bị lão hóa nhanh chóng và cuối cùng đi đến cái chết. Nếu cả hai tế bào đều chia sẻ vật chất sinh học bị hư hỏng như nhau, sự hư hỏng sẽ lan rộng qua các thế hệ, nên đây chính là chiến lược để ngăn chặn điều đó. Tác giả liên tưởng đến ‘tình yêu thương của bà dành cho cháu’ khi nhìn thấy cảnh ngay cả một sinh vật nhỏ bé tầm thường cũng cố gắng để lại điểm xuất phát tốt hơn cho thế hệ sau.
Người ta thường hay trêu chọc những người đơn giản hoặc thiếu suy nghĩ là ‘đơn bào’. Tuy nhiên, nếu đọc cuốn sách này, bạn sẽ thấy rằng thực ra vi khuẩn không hề ‘đơn bào’ như vậy. Tác giả nhấn mạnh rằng vi khuẩn không chỉ là những thực thể gây bệnh, mà là sợi dây liên kết chặt chẽ nhất chống đỡ hệ sinh thái Trái đất. Hình ảnh về sự cộng sinh và hợp tác mà những sinh vật nhỏ nhất thế giới này thể hiện khiến chúng ta phải nhìn nhận lại xã hội con người – nơi mà mạnh ai nấy sống đang hoành hành. “Ngay cả vi khuẩn còn biết yêu thương”, chẳng lẽ con người lại không thể tử tế hơn thế sao?