[비즈한국] Dù đội tuyển bóng đá nam tại Á vận hội Aichi-Nagoya 2026 đã giành huy chương vàng, nhưng thay vì niềm vui chiến thắng, sự kiện này lại dấy lên những vấn đề xã hội mới. Nếu như trước đây, người ta sẽ bàn tán về những pha bóng đẹp mắt hay công thần mang về tấm huy chương, thì giờ đây, các diễn đàn mạng chỉ tràn ngập những tranh cãi về 'chế độ miễn giảm nghĩa vụ quân sự'.
Việc một số cầu thủ sau trận đấu đội chiếc mũ xuất ngũ đã chuẩn bị sẵn từ Hàn Quốc, hay các video bắt chước trào lưu nước ngoài trên mạng xã hội bằng cách lấy huy chương vàng từ trong giày đã gây ra sự phẫn nộ, đẩy chế độ miễn giảm nghĩa vụ quân sự dành cho nghệ sĩ và vận động viên vào tâm điểm tranh luận. Tranh cãi lần này không chỉ dừng lại ở cách hành xử thiếu suy nghĩ của một vài cá nhân, mà là một sự kiện phơi bày rõ rệt việc danh nghĩa 'nâng cao vị thế quốc gia' – vốn đã tồn tại hơn 50 năm qua – đang lạc hậu đến mức nào so với tinh thần thời đại ngày nay.
Trước hết, cần nhìn lại nguồn gốc của chế độ dành cho nghệ sĩ và vận động viên hiện nay. Chế độ này được giới thiệu lần đầu vào năm 1973, thời điểm Hàn Quốc còn là một quốc gia đang phát triển, cần khơi dậy lòng tự hào dân tộc và khẳng định tên tuổi trên bản đồ thế giới. Khi đó, chế độ miễn giảm nghĩa vụ quân sự là một dạng 'đầu tư chiến lược' nhằm bù đắp cho tiềm lực quốc gia còn hạn chế. Vì một tấm huy chương tại Olympic hay Á vận hội là phương tiện chủ chốt để nâng cao giá trị thương hiệu quốc gia, nên việc nhà nước bảo vệ tài năng và ngăn chặn gián đoạn sự nghiệp của họ là điều có thể lý giải được.
Tuy nhiên, nếu nhìn nhận một cách tỉnh táo, ý đồ chính phủ nhấn mạnh vào thành tích nghệ thuật và thể thao thời bấy giờ mang nhiều điều 'đáng ngờ' dưới góc nhìn của Hàn Quốc năm 2026 – một quốc gia dân chủ. Chính quyền Park Chung-hee lúc đó đang trong giai đoạn phong trào dân chủ hóa lên cao; tháng 8 năm 1973, không lâu sau khi chế độ này ra đời, chính quyền đã vấp phải sự chỉ trích gay gắt từ quốc tế sau vụ bắt cóc cựu Tổng thống Kim Dae-jung, người đang thực hiện các hoạt động chống Yushin ở nước ngoài. Điều trớ trêu là người thụ hưởng đầu tiên của chế độ này, nhạc trưởng Chung Myung-whun, lại nhận giải thưởng tại Moscow – trái tim của quốc gia cộng sản – chỉ vài tháng sau khi sự kiện Mincheonghakryeon và Sắc lệnh khẩn cấp số 4 được ban hành. Nói cách khác, khởi nguồn của chính sách này thực chất là công cụ đánh lạc hướng của chính quyền Park Chung-hee nhằm che đậy những vết nhơ của một chế độ độc tài.
Thế nhưng, thực tại ngày nay với khoảng cách nửa thế kỷ đã không còn phù hợp với logic đó nữa. Hàn Quốc đã vươn mình trở thành cường quốc kinh tế và văn hóa đứng thứ 10 thế giới, thời đại mà một tấm huy chương thể thao quyết định vị thế quốc gia đã qua rồi.
Điểm đáng chú ý chính là hành động của Đài Loan – quốc gia có môi trường chiến lược tương đồng với chúng ta. Đài Loan từng cấp quyền miễn nghĩa vụ quân sự cho những người đạt thành tích tại các giải đấu quốc tế, nhưng gần đây, khi các tranh cãi về việc 'trốn nghĩa vụ quân sự' của giới quan chức cấp cao và người nổi tiếng bùng nổ, Bộ Quốc phòng nước này đã thắt chặt các tiêu chuẩn miễn trừ một cách nghiêm ngặt. Đây không đơn thuần là biện pháp hành chính, mà là kết quả của nhận định rằng trong bối cảnh nguy cơ an ninh quốc gia leo thang, nếu thiếu đi sự 'công bằng' và 'bình đẳng' trong nghĩa vụ quân sự thì không thể kỳ vọng vào sự đoàn kết và huy động sức mạnh toàn dân.
Điều này không có nghĩa là chúng ta nên sa đà vào logic chạy theo dư luận để xóa bỏ hoàn toàn mọi chế độ miễn giảm. Điểm cần tập trung chính là 'tái định hướng chiến lược' về việc chuyển đổi 'đối tượng thụ hưởng'. Nếu như trước đây, nâng cao vị thế quốc gia là những tấm huy chương trên sân vận động, thì tương lai, sự sinh tồn và an ninh quốc gia nằm trên những tấm wafer silicon và những dòng mã nguồn (Code). Trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, an ninh mạng và công nghiệp quốc phòng hiện đại đã trở thành những pháo đài then chốt quyết định sự sống còn của quốc gia, vượt xa các giá trị kinh tế đơn thuần.
Một số người có thể đặt câu hỏi liệu có cần áp dụng chế độ này cho các kỹ sư bán dẫn và AI khi họ vốn đã được ưu đãi trong ngành công nghiệp Hàn Quốc hay không. Hiện nay, trong số 6.300 chỉ tiêu nhân viên kỹ thuật thay thế nghĩa vụ quân sự năm 2027, đã có phân bổ cho các lĩnh vực công nghiệp quốc phòng và công nghiệp chiến lược tiên tiến. Đặc biệt với công nghiệp quốc phòng, nhu cầu nhân lực của từng doanh nghiệp đã được phản ánh đầy đủ, và số lượng nhân sự ngành bán dẫn cũng như vật liệu-linh kiện-thiết bị đã tăng thêm 200 người so với năm nay.
Tuy nhiên, trong ngành bán dẫn, nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) hoặc startup đang sử dụng "mồi nhử" là chế độ thay thế nghĩa vụ quân sự để lôi kéo nhân lực vào môi trường làm việc khắc nghiệt. Điều này gần như là "huy động lao động phổ thông" hơn là thu hút nhân tài cao cấp, cho thấy mục đích hỗ trợ nghiên cứu và chế độ miễn giảm nghĩa vụ quân sự đang có nhiều điểm không tương thích.
Để giải quyết vấn đề này, thay vì mở cửa tràn lan chế độ miễn nghĩa vụ cho các tập đoàn lớn, trước hết nên cân nhắc phương án chỉ định có chọn lọc cho các tập đoàn lớn đang thực hiện các dự án thuộc công nghệ chiến lược quốc gia, tập trung hỗ trợ những tập đoàn nghiên cứu các dự án mang lại lợi ích cho sự phát triển hoặc năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Ngoài ra, cần nghiên cứu cách sử dụng chế độ miễn giảm nghĩa vụ quân sự để ngăn chặn tình trạng nhân tài trong lĩnh vực AI và bảo mật thông tin do vướng mắc nghĩa vụ quân sự mà do dự trong việc trở về nước sau khi du học hoặc lấy quốc tịch nước ngoài. Vì rất nhiều tài năng đang hoạt động tại các công ty như Anthropic hay OpenAI hiện nay đều ở độ tuổi ngoài 20, nên việc cân nhắc phương án giải quyết vấn đề nghĩa vụ quân sự cho những tài năng này nếu họ chuyển về làm việc cho các công ty Hàn Quốc cũng là một hướng đi khả thi.
Đã đến lúc chuyển trọng tâm của chế độ miễn giảm từ lĩnh vực nghệ thuật – thể thao sang các tài sản chiến lược vì sự sinh tồn của quốc gia. Nghệ thuật và thể thao đã có vị thế đẳng cấp thế giới và đủ sức tự tồn tại mà không cần sự hỗ trợ mang tính thể chế, trong khi sự chảy máu chất xám trong lĩnh vực AI và bán dẫn sẽ dẫn đến sự sụp đổ về năng lực cạnh tranh quốc phòng.
Cuối cùng, định hướng cải cách chế độ miễn giảm nghĩa vụ quân sự phải là sự chuyển đổi hoàn toàn từ 'danh dự' sang 'chiến lược'. Chế độ miễn giảm trong lĩnh vực nghệ thuật - thể thao cần được cắt giảm dần theo lộ trình hoặc thiết kế lại thông qua quá trình đồng thuận xã hội chặt chẽ, chẳng hạn như đóng góp một phần thu nhập phát sinh trong thời gian phục vụ vào quỹ phúc lợi quân đội. Đồng thời, việc thiết lập 'hệ thống đảm bảo nguồn nhân lực chiến lược' để các tài năng trong lĩnh vực AI, bán dẫn, an ninh mạng và công nghệ quốc phòng có thể đóng góp thực chất vào an ninh quốc gia mà không cần rời bỏ phòng thí nghiệm là điều cấp bách. Đây không đơn thuần là đặc quyền giảm bớt nghĩa vụ, mà phải là chiến lược an ninh quốc gia nhằm xây dựng "bức tường thành công nghệ" thời hiện đại.
Nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ và sự hy sinh lớn nhất đối với thanh niên Hàn Quốc. Thời đại mà sự hy sinh này bị coi là "tấm vé thông hành" miễn phí cho bất kỳ ai đã kết thúc. Bộ Quốc phòng cần ngừng ẩn náu sau những lời hoa mỹ như 'nâng cao vị thế quốc gia' và phải đánh giá một cách lạnh lùng xem ai mới thực sự là tài sản cốt lõi bảo vệ an ninh quốc gia. Những tranh cãi từ Nagoya sẽ là cơ hội cuối cùng để dẹp bỏ những chế độ lỗi thời và tối ưu hóa nguồn nhân lực quốc phòng của Đại Hàn Dân Quốc.