Đến menu chínhĐến nội dung
BizHanKook BizHanKook

Đêm đếm sao của bụi vũ trụ
Chuyện gì đang xảy ra với Sao Thổ? Cơn bão 10 cạnh xuất hiện ở cực Nam

[BizHanKook]  Tại cực Bắc của Sao Thổ có một cơn bão hình lục giác đầy bí ẩn. Cơn bão kỳ thú này từng được tàu thăm dò Cassini ghi lại khi nó còn ở cạnh Sao Thổ. Cassini rời Trái Đất vào năm 1997, bắt đầu lượn quanh Sao Thổ từ tháng 7 năm 2004 và kết thúc sứ mệnh bằng cú lao mình cuối cùng vào những đám mây của Sao Thổ năm 2017. Thế nhưng, trong suốt 13 năm Cassini ở đó, cấu trúc hình học này chỉ được tìm thấy ở cực Bắc, còn ở cực Nam thì không thấy có gì đặc biệt. Tuy nhiên, vài năm gần đây, cực Nam Sao Thổ lại xuất hiện những hình ảnh lạ thường. Thậm chí đó không phải là hình lục giác, mà là một cơn bão 10 cạnh!

Video YouTube

Cơn bão lục giác ở cực Bắc Sao Thổ đã được biết đến từ thập niên 1980 khi tàu thăm dò Voyager bay ngang qua hành tinh này. Đây là một cấu trúc đáng kinh ngạc đã tồn tại không hề biến mất ở cực Bắc Sao Thổ trong ít nhất 40 năm qua. Trên thực tế, cấu trúc này không đơn thuần là một cơn bão, mà là dòng chảy của các luồng phản lực siêu mạnh bao quanh cực Bắc.

Tại tâm cực Bắc Sao Thổ có một xoáy thuận khổng lồ xoay ngược chiều kim đồng hồ. Phía bên ngoài, dọc theo vĩ độ khoảng 78 độ Bắc, là các luồng phản lực tốc độ cao chảy về hướng Đông. Sự chênh lệch tốc độ giữa xoáy thuận bên trong và luồng phản lực tốc độ cao bên ngoài khiến dòng khí quyển đan xen vào nhau. Từ đó, tạo ra cái gọi là sóng Rossby, khiến khí quyển gợn sóng dọc theo ranh giới này. Thú vị là tại cực Bắc Sao Thổ, cấu trúc này duy trì sự ổn định khi số lượng sóng chính xác là sáu. Vì vậy, nó duy trì hình dáng lục giác đối xứng giống như một tổ ong trong suốt thời gian dài.

Luồng phản lực hình lục giác ở cực Bắc Sao Thổ do Cassini quan sát vào ngày 24 tháng 6 năm 2013. Ảnh = NASA/JPL-Caltech/SSI/CICLOPS/Kevin M. Gill

Tuy nhiên, trong suốt thời gian đó, cấu trúc tương tự lại không được quan sát thấy ở cực Nam Sao Thổ. Ngay cả Cassini, vốn ở rất gần Sao Thổ trong thời gian dài, cũng không thấy cấu trúc đặc biệt nào ở cực Nam. Sau đó, Cassini kết thúc sứ mệnh cùng với cú "Grand Finale" vào năm 2017. Kể từ đó đến nay đã 9 năm, không có tàu thăm dò nào ở cạnh Sao Thổ. Nhưng chính trong khoảng thời gian không có ai ở đó, một điều kỳ lạ đã xảy ra trên Sao Thổ. 

Năm 2024, các nhà thiên văn học nghiệp dư đã phát hiện ra điều lạ lùng trong những bức ảnh Sao Thổ mà họ tự chụp. Họ phát hiện xung quanh cực Nam có những đường gợn sóng mờ nhạt và tối, điều chưa từng thấy trước đây. Sau đó, nhiều kính thiên văn mặt đất hướng về Sao Thổ và các mô hình hình học bắt đầu lộ diện. Đó không phải là một hiện tượng tạm thời. Một cấu trúc ổn định hoàn toàn khác, vốn không tồn tại trong quá khứ, đang hình thành trên Sao Thổ.

Đúng lúc này, năm 2024, trục quay của Sao Thổ hơi nghiêng khiến cực Nam của nó đang dần hướng về phía Trái Đất. Sao Thổ cũng có độ nghiêng trục quay khoảng 26,7 độ tương tự như Trái Đất, và chu kỳ quỹ đạo của nó là khoảng 29,5 năm theo giờ Trái Đất. Do đó, cực Bắc và cực Nam của Sao Thổ cũng thay phiên nhau nghiêng về phía Mặt Trời sau mỗi 15 năm. Khi Sao Thổ quay quanh Mặt Trời và mùa xuân - mùa hè đến với bán cầu Nam, đó chính là thời điểm thuận lợi để quan sát cực Nam của Sao Thổ từ Trái Đất.

Nhưng đáng ngạc nhiên là tại cực Nam đã xuất hiện mô hình 10 cạnh vốn không tồn tại cho đến vài năm trước. Đây là một cấu trúc khổng lồ với chiều rộng lên tới 13.000 km. Giống như hình lục giác ở cực Bắc, cấu trúc 10 cạnh này cũng được bao quanh bởi luồng phản lực có tốc độ hơn 400 km/h ở viền ngoài.

Cấu trúc này đã tồn tại từ khi nào? Sau khi truy xuất dữ liệu quá khứ từ kính viễn vọng không gian Hubble, các nhà thiên văn học xác nhận rằng dấu vết của cấu trúc 10 cạnh đã bắt đầu xuất hiện mờ nhạt từ năm 2023. Vậy tại sao cấu trúc này đột nhiên xuất hiện vào năm 2023? Và tại sao lại là hình 10 cạnh chứ không phải hình lục giác như ở cực Bắc?

Sóng khí quyển hình 10 cạnh ở cực Nam Sao Thổ được kính viễn vọng Hubble quan sát (phải). Chuyển động này bắt đầu từ năm 2023. Dấu X và vòng tròn chấm ở giữa ảnh bên phải là vùng mà kính viễn vọng Hubble không thu được dữ liệu. Ảnh = NASA, ESA, STScI, Agustin Sánchez-Lavega(UPV/EHU), Amy Simon(NASA-GSFC), Michael Wong(UC Berkeley); Xử lý ảnh: Alyssa Pagan

Các nhà thiên văn học cho rằng nguyên nhân là do ánh sáng Mặt Trời dần chiếu rọi vào cực Nam Sao Thổ, khiến nhiệt độ và sức gió quanh luồng phản lực ở cực Nam thay đổi đột ngột. Trong quá trình này, các sóng khí quyển khổng lồ mới đã bắt đầu dao động ở cực Nam. Luồng phản lực ở cực Nam hình thành ở vĩ độ khoảng 60 độ Nam, thấp hơn so với cực Bắc. Do đó, luồng phản lực chảy rộng hơn so với cực Bắc, dẫn đến việc vẽ nên 10 cạnh thay vì 6 cạnh. Ngoài ra, xung quanh hình 10 cạnh ở cực Nam còn có các xoáy thuận áp cao khổng lồ rộng hàng nghìn km. Người ta cho rằng chính các xoáy thuận này tác động mạnh từ bên ngoài khiến luồng phản lực dao động dữ dội hơn, tạo ra nhiều cạnh hơn. 

Hiện tại, Sao Thổ đang đi qua mùa xuân để tiến vào mùa hè. 6 năm nữa, bán cầu Nam của Sao Thổ sẽ trải qua mùa hè nóng nhất (theo tiêu chuẩn của Sao Thổ). Nếu hình 10 cạnh này xuất hiện do sự thay đổi mùa ở bán cầu Nam, thì khả năng cao cấu trúc này sẽ trở nên rõ nét hơn trong 6 năm tới. Và biết đâu trong khoảng thời gian đó, cấu trúc hình lục giác vốn là thương hiệu của cực Bắc Sao Thổ có thể sẽ trở nên mờ nhạt. Khi cực Bắc bị che khuất ở phía bên kia mà chúng ta không nhìn thấy được, có lẽ cơn bão lục giác ở cực Bắc sẽ âm thầm trở nên mờ nhạt đi.

Đúng vào thời điểm bán cầu Nam và Bắc của Sao Thổ đang chuyển mùa dữ dội nhất, lại không có một tàu thăm dò nào ở cạnh Sao Thổ. Những điều kỳ lạ này đã xảy ra trong khoảng thời gian từ năm 2017 đến 2023 - "điểm mù" của công cuộc khám phá Sao Thổ. Nếu Cassini vẫn chưa kết thúc sứ mệnh và vẫn đang ở đó, chúng ta hẳn đã có thể quan sát từ khoảng cách gần nhất toàn bộ quá trình hình thành mô hình 10 cạnh mới ở cực Nam Sao Thổ ngay từ những ngày đầu. Qua đó, có lẽ chúng ta đã có thêm những gợi ý về bí ẩn lâu đời rằng cấu trúc hình lục giác ở cực Bắc đã được tạo ra như thế nào.

Như ví dụ này cho thấy, chúng ta không được để trống việc quan sát các hành tinh. Mọi hành tinh đều cần có một tàu thăm dò túc trực mỗi ngày. Chỉ như vậy, chúng ta mới có thể không bỏ lỡ những diễn biến thay đổi từng ngày trên các hành tinh. 

Những biến đổi mùa ở bán cầu Nam và bán cầu Bắc như thế này làm đảo lộn toàn bộ Sao Thổ. Các quan sát của kính viễn vọng James Webb năm 2023 cho thấy Sao Thổ đã bắt đầu thay đổi hoàn toàn so với thời kỳ còn Cassini. Trước đây, khi bán cầu Bắc là mùa đông, dòng khí sẽ bốc lên ở bán cầu Nam, di chuyển qua xích đạo và hạ xuống ở bán cầu Bắc. Thế nhưng, các quan sát gần đây của James Webb lại cho thấy điều ngược lại. Trong khoảng thời gian đó, luồng khí bốc lên ở bán cầu Bắc và di chuyển sang bán cầu Nam. Khi luồng khí bị đảo ngược hoàn toàn như vậy, hàm lượng hydrocarbon ở bán cầu Bắc đã giảm đi đáng kể. Đó là vì khi dòng khí bị đảo ngược, các thành phần bên trong và bên ngoài bề mặt khí quyển Sao Thổ đang bị hòa lẫn vào nhau.

Sóng khí quyển hình 10 cạnh quanh cực Nam Sao Thổ được chụp bằng bộ lọc hai bước sóng. Bên trái là vùng bước sóng đỏ cho thấy tầng mây sâu hơn, bên phải là vùng bước sóng hấp thụ mê-tan cho thấy lớp mù mỏng ở tầng trên khí quyển. Ảnh = NASA/ESA/Agustin Sánchez-Lavega(UPV/EHU)

Vào tháng 2 năm 2011, cũng từng có một sự kiện đáng kinh ngạc khi một vệt sáng khổng lồ đột ngột xuất hiện trên bán cầu Bắc của Sao Thổ. Chỉ riêng phần đầu của cơn bão dải mây dài này đã có quy mô gấp nhiều lần đường kính Trái Đất. Đến cuối tháng 2 năm 2011, đuôi cơn bão kéo dài tới khoảng 300.000 km, bao trọn toàn bộ chu vi của Sao Thổ. Đây là trận cuồng phong có quy mô lớn nhất trong lịch sử Hệ Mặt Trời, nơi có thể xếp hơn 10 Trái Đất nối đuôi nhau vào bên trong.

Trong những đám mây trắng khổng lồ này, các hạt băng ammonia được xác nhận đã theo luồng khí bốc lên cao. Hơn nữa, nhiệt độ đặc biệt nóng cũng được phát hiện dọc theo cơn bão này. Thông thường, nhiệt độ khí quyển Sao Thổ rất lạnh, rơi vào khoảng -140 đến -180 độ C, nhưng với cơn bão này, người ta phát hiện hiện tượng nhiệt độ tăng vọt lên tới 80 độ so với môi trường xung quanh. Điều này được cho là do các luồng khí bốc lên mạnh mẽ từ bên dưới khí quyển đã làm tầng khí quyển phía trên bị nén đoạn nhiệt và nóng lên đột ngột. 

May mắn thay, thời điểm đó Cassini vẫn đang ở cạnh Sao Thổ. Cassini đã xác nhận rằng trong cơn bão này, tia sét xuất hiện thường xuyên gấp 10 lần so với các cơn bão khác trên Sao Thổ. Trận bão dài dữ dội suốt gần 200 ngày này sau đó đã tạo ra một cảnh tượng thú vị khi phần đầu bão va chạm với cái đuôi của nó. Giống như trò chơi "rắn săn mồi", khi cái đầu chạm vào đuôi và biến mất, cơn bão dài này cũng dần mất đi năng lượng và tan biến.

Như vậy, những đám mây trên Sao Thổ vẫn đang thay đổi từng giây từng phút. Trục tự quay của Sao Thổ nghiêng về nhiều hướng khác nhau, chỉ cho chúng ta thấy được một phần của nó. Ngay cả kính viễn vọng không gian Hubble cũng không thể nhìn thấy phần mặt đối diện bị che khuất với Trái Đất. Hiện tại, chúng ta không có cách nào biết được chuyện gì đang xảy ra ở phía mặt bên kia. Khi Sao Thổ quay hết một vòng quanh Mặt Trời và để lộ cực Bắc sau thời gian dài, biết đâu cấu trúc lục giác từng rõ nét nay đã biến mất. Nếu điều đó xảy ra, chúng ta lại chỉ có thể "đứng sau" nuối tiếc, chứ chẳng thể biết cấu trúc lục giác đã biến mất khi nào và tại sao. Để không bỏ lỡ bất kỳ diễn biến nào của Sao Thổ, chúng ta không thể rời mắt lấy một giây. Chính vì vậy, việc có một tàu quỹ đạo mới túc trực cạnh Sao Thổ là điều vô cùng cấp thiết.

Đáng tiếc là vài năm gần đây, sự quan tâm của các nhà thiên văn học đã chuyển hướng lớn. Họ chú trọng vào các vệ tinh băng giá lượn quanh Sao Thổ hơn là bản thân hành tinh này. Bởi lẽ chúng chứa nhiều nước không kém gì Trái Đất và có khả năng tồn tại sự sống ngoài hành tinh. Vì thế, hiện nay NASA đang chuẩn bị các kế hoạch thăm dò tích cực hướng tới các vệ tinh của Sao Thổ là Titan và Enceladus trong vòng 5 đến 10 năm tới.

Tuy nhiên, thực tế lại không có kế hoạch nào cụ thể để thăm dò Sao Thổ. Chỉ mới có một vài thảo luận nhỏ về ý tưởng thăm dò bằng tàu đổ bộ khí quyển, tương tự như tàu Galileo từng lao vào những đám mây Sao Mộc để tìm hiểu khí quyển của nó. Đây cũng chỉ là một trong số rất nhiều kế hoạch, chưa chắc đã trở thành hiện thực.

Cứ như thế, trong lúc chúng ta lơ là Sao Thổ, hành tinh này đã thay đổi sang một diện mạo đáng kinh ngạc. Thật vô cùng đáng tiếc vì vài năm qua chúng ta đã không dõi theo Sao Thổ. Vũ trụ không bao giờ để chúng ta được yên bình lấy một giây. 

Tham khảo

https://science.nasa.gov/missions/hubble/nasas-hubble-tracks-new-decagon-encircling-saturns-south-pole/

https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adg9419

https://authors.library.caltech.edu/records/4qy18-2cs03

Tác giả Ji Woong-bae là ai? Là người yêu mèo và vũ trụ. Từ nhỏ, sau khi xem "Galaxy Express 999", anh đã nuôi ước mơ quảng bá vẻ đẹp của vũ trụ. Hiện anh là Giáo sư trợ lý tại Khoa Nghiên cứu Tự do thuộc Đại học Sejong, đồng thời tham gia các hoạt động truyền thông khoa học như giảng dạy và viết lách. Anh đã viết các cuốn sách như "Về sự vô dụng của nhà thiên văn học", "Chúng ta đều sinh ra là nhà thiên văn học", "Những câu hỏi kỳ lạ xuất hiện khi ngắm nhìn vũ trụ" và dịch các tác phẩm như "Tôi đã giết Sao Diêm Vương thế nào", "Quantum Life", "UFO".

Ji Ung-bae
writer@bizhankook.com
Copyright © BizHanKook. All rights reserved.