AI trong tầm mắt tôi
③ “Từ đáp án thi cử đến quay lén hẹn hò…” Kính AI: Không có chốt an toàn

Kính AI đang bị lạm dụng như một phương tiện cho các hành vi gian lận thi cử và quay lén, làm dấy lên lo ngại về việc xâm phạm quyền riêng tư trong đời sống thường nhật. Mặc dù các nhà sản xuất đã áp dụng các cơ chế an toàn như đèn báo LED, nhưng các phương pháp vượt rào cũng đang dần xuất hiện. Trong bối cảnh thiết bị ngày càng phổ biến, việc hoàn thiện hệ thống luật pháp, quy định và xây dựng hệ thống phòng thủ kỹ thuật từ phía nhà sản xuất đang trở nên cấp bách.

Vượt xa gian lận thi cử, đến cả hành vi quay lén

Gần đây, các vụ gian lận thi cử bằng kính AI liên tiếp bị phát hiện tại Hàn Quốc. Trong kỳ thi cấp chứng chỉ Phân tích đầu tư tài chính tháng 7 vừa qua, một thí sinh mang theo kính thông minh có tích hợp camera và chức năng tạo câu trả lời bằng AI đã bị cấm thi tất cả các kỳ thi do Hiệp hội Đầu tư Tài chính Hàn Quốc tổ chức trong vòng 5 năm. Trước đó vào tháng 5, 3 trường hợp đã bị phát hiện trong kỳ thi Kỹ sư điện/Kỹ sư thiết bị phòng cháy chữa cháy và 2 trường hợp trong kỳ thi TOEIC định kỳ.

Những thiệt hại cũng đã được xác nhận bên ngoài các phòng thi. Vào tháng 7, một người đàn ông đã bị cảnh sát điều tra vì hành vi dán đèn báo quay phim để quay lén bạn hẹn rồi phát tán lên mạng. Khả năng đánh cắp thông tin bằng cách quay phim các văn bản hoặc bản vẽ thiết kế nội bộ doanh nghiệp cũng được đặt ra. Hiệp hội Điện ảnh Anh (UKCA) cho biết vào tháng 8 rằng do lo ngại về xâm phạm quyền riêng tư và sao chép phim lậu, nhiều rạp chiếu phim tại Anh đã cấm hoặc hạn chế đeo kính thông minh có gắn camera.

Các nhà sản xuất cũng có những cơ chế phòng thủ riêng. Ray-Ban Meta có đèn LED màu trắng ở mặt trước gọng kính nhấp nháy khi quay, và từ các dòng sản phẩm thế hệ thứ 2, nếu cảm biến phát hiện đèn LED bị che hoặc hư hỏng, camera sẽ không hoạt động. Samsung Electronics cũng giải thích rằng sản phẩm của họ được thiết kế để đèn LED cả trong và ngoài cùng sáng khi quay, và camera sẽ dừng lại nếu đèn báo bị che hoặc phá hủy.

Tuy nhiên, đây không phải là phương án phòng thủ hoàn hảo. Trên các nền tảng mua sắm quốc tế như Amazon, các loại miếng dán che đèn LED và ốp gọng kính dạng kẹp đang được bày bán. Miếng dán có giá khoảng 17.000 Won cho 20 chiếc, loại kẹp có giá khoảng 8.000 Won một bộ 2 chiếc. Một số sản phẩm cũng có thể mua được tại các chợ trực tuyến trong nước dưới dạng hàng xách tay.

Dạng kẹp là phương thức che camera và phần đèn LED để giấu đi tín hiệu quay phim. Miếng dán chặn LED có các lỗ nhỏ tại vị trí đèn báo để ánh sáng truyền đến cảm biến của thiết bị, nhưng từ bên ngoài thì gần như không thể thấy được tín hiệu quay phim. Cả hai sản phẩm này đều đang khoét sâu vào lỗ hổng của cơ chế an toàn, vốn chỉ phát hiện khi đèn báo bị che hoàn toàn.

Trong nước đang ở giai đoạn chuẩn bị nguyên tắc bảo vệ… Trách nhiệm của nhà sản xuất và pháp luật ngày càng lớn

Hàn Quốc vẫn đang trong giai đoạn chuẩn bị các tiêu chuẩn cụ thể phù hợp với đặc tính của kính AI. Quy định về thiết bị xử lý thông tin hình ảnh di động trong Luật Bảo vệ thông tin cá nhân chỉ giới hạn đối tượng là người vận hành vì mục đích công việc, nên chưa rõ liệu có thể điều chỉnh cả trường hợp người tiêu dùng thông thường quay phim người xung quanh hay không. Các hành vi che hoặc loại bỏ đèn báo cũng không phải là bất hợp pháp hiện nay do thiếu luật định liên quan.

Việc ứng phó tại hiện trường giáo dục cũng có hạn chế. Một số trường đại học đã đặt ra các hướng dẫn như cấm mang vào hoặc kiểm tra gọng kính, nhưng rất khó để phân biệt các sản phẩm mới nhất với kính thông thường. Ngay cả trước kỳ thi năng lực đại học (Suneung) và kỳ thi tiểu luận vào cuối năm, nhiều trường đại học vẫn chưa thể chuẩn bị các phương án ứng phó riêng biệt. Bộ Giáo dục đang xem xét đưa kính thông minh AI vào danh mục vật dụng bị cấm mang vào phòng thi kỳ thi năng lực đại học.

Ủy ban Bảo vệ thông tin cá nhân đã gặp gỡ Samsung Electronics vào cuối tháng 7 để thảo luận về phương án bảo vệ thông tin cá nhân cho dòng kính AI dự kiến ra mắt trong năm nay. Các phương án như áp dụng thiết bị thông báo quay phim để người xung quanh có thể nhận diện khi camera/micro đang hoạt động đã được đưa ra thảo luận. Ủy ban dự kiến sẽ thiết lập các nguyên tắc bảo vệ thông tin cá nhân áp dụng cho kính AI cùng ngành công nghiệp trong nửa cuối năm nay. Tuy nhiên, các nguyên tắc này dự kiến sẽ mang tính chất là hướng dẫn cung cấp tiêu chuẩn cho ngành hơn là quy định bắt buộc.

Ở nước ngoài, các biện pháp ứng phó nhắm vào không gian hoặc tình huống cụ thể đã xuất hiện trước. Hệ thống tòa án thống nhất bang New York (Mỹ) đã cấm mang thiết bị này vào cơ sở tòa án, bang Illinois đã ban hành luật có hiệu lực từ ngày 31 tháng 7, liệt kê kính thông minh AI vào danh sách thiết bị điện tử để cấm sử dụng khi lái xe. Tại Trung Quốc, dưới sự chỉ đạo của Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin, 'Quy tắc tự quản lý kính AI' đã được công bố vào tháng 6, với 10 doanh nghiệp cam kết tăng cường bảo mật dữ liệu và bảo vệ thông tin cá nhân.

Tại Hàn Quốc, Bộ Quản lý Nhân sự đã kiểm tra việc có sử dụng kính thông minh hay không đối với tất cả thí sinh đeo kính trong kỳ thi tuyển dụng công chức cấp 5 lần thứ 2 vào tháng 7 vừa qua.

Đánh giá cho rằng thách thức hiện nay không phải là ngăn chặn sự phổ biến của kính AI, mà là chuẩn bị các tiêu chuẩn để quản lý rủi ro phát sinh trong quá trình sản phẩm đi vào đời sống thường ngày.

Trong đó, trách nhiệm tiên phong của nhà sản xuất được nhấn mạnh. Ủy ban Bảo vệ thông tin và Tự do thông tin Hamburg (Đức) từng chỉ ra rằng kết quả kiểm tra kỹ thuật cho thấy đèn LED trắng chỉ có thể nhìn thấy rõ trong môi trường có góc nhìn hẹp, khoảng cách gần và điều kiện ánh sáng phù hợp.

Lee Eun-hee, Giáo sư khoa Nghiên cứu người tiêu dùng tại Đại học Inha, cho biết: “Dù được phân phối theo cách nào thì trách nhiệm chính vẫn thuộc về nhà sản xuất. Họ phải hiện thực hóa công nghệ sao cho dù có gắn hay dán bất cứ thứ gì lên, hiệu quả cũng không đạt được hoặc các nỗ lực vượt rào đều bị phát hiện”. Bà nhấn mạnh thêm: “Việc xây dựng cơ sở pháp lý để xử phạt nghiêm khắc hành vi quay lén không được sự đồng ý của đối phương cũng là vấn đề cấp bách”.

Meta cho biết họ coi việc sử dụng các sản phẩm vượt rào LED là vi phạm chính sách và sẽ xóa các bài đăng liên quan, đồng thời đang chuẩn bị cập nhật để vô hiệu hóa camera nếu phát hiện dấu hiệu đèn báo bị biến đổi vật lý.

Các công nghệ đối phó hậu kiểm cũng đã xuất hiện. Maestro Forensic đã trình làng giải pháp pháp y phân tích các thông số như kiểu máy, số sê-ri, thời gian kết nối, thời gian quay, thông tin vị trí, hỏi đáp AI... của kính thông minh kết nối với điện thoại thông minh. Đối tượng cung cấp chính là các cơ quan điều tra như cảnh sát, viện kiểm sát, những nơi cần thu thập chứng cứ cho các vụ án quay lén hoặc rò rỉ bí mật công nghiệp.

Kim Jong-kwang, Giám đốc Maestro Forensic, cho biết: “Khi người dùng đang quay phim, những người xung quanh phải có thể nhận biết bằng mắt thường, nhưng do thiết bị đèn báo không dễ nhìn thấy và có lỗ hổng là dễ dàng bị che khuất bằng miếng dán, nên cần phải có sự bổ sung kỹ thuật liên tục”.