Báo cáo về các bệnh cực hiếm
④ ‘Có bệnh nhưng không thể chứng minh’: Rào cản cuối cùng ngăn bước bệnh nhân PFIC

[BizHankook] ‘Ứ mật trong gan gia đình tiến triển (PFIC)’ là một bệnh gan cực hiếm, được cho là cứ 50.000 đến 100.000 trẻ sơ sinh thì có 1 trường hợp mắc phải. Vào tháng 10 năm ngoái, việc thuốc điều trị ‘Bylvay (thành phần hoạt tính: odevixibat)’ được đưa vào danh mục chi trả của bảo hiểm y tế đã cải thiện đáng kể môi trường điều trị cho các bệnh nhân.

Tuy nhiên, giới chuyên môn cho rằng ‘việc chi trả bảo hiểm chỉ mới là bước khởi đầu’. Bởi lẽ, vẫn còn đó những bệnh nhân không đáp ứng với thuốc, và cả những người dù có biểu hiện lâm sàng rõ rệt của PFIC nhưng vẫn không nhận được hỗ trợ từ nhà nước chỉ vì không tìm thấy biến thể nguyên nhân trong các xét nghiệm di truyền.

Những đứa trẻ gãi đến bật máu… Chỉ có khoảng 50 bệnh nhân tại Hàn Quốc

Ứ mật trong gan gia đình tiến triển (PFIC) là một bệnh di truyền hiếm gặp ở gan, xảy ra khi mật được tạo ra trong gan không thể đào thải ra ngoài bình thường mà tích tụ bên trong gan. Bệnh thường được phát hiện ở giai đoạn nhũ nhi và ước tính tại Hàn Quốc có chưa đầy 50 bệnh nhân.

Khi axit mật tích tụ trong cơ thể, trẻ sẽ phải chịu đựng những cơn ngứa dữ dội đến mức không thể ngủ ngon vào ban đêm. Không ít trường hợp trẻ nhỏ gãi cơ thể đến mức trầy xước và bật máu. Ngoài ra, việc không hấp thụ đúng cách các loại vitamin tan trong dầu (A, D, E, K) dẫn đến suy dinh dưỡng, chậm phát triển, và nếu bệnh tiến triển, có thể dẫn đến xơ hóa gan hoặc xơ gan.

Yếu tố thay đổi môi trường điều trị chính là thuốc Bylvay, một chất ức chế IBAT (chất vận chuyển axit mật ở đoạn cuối ruột non) của hãng dược phẩm toàn cầu Ipsen.

Bylvay là loại thuốc giúp giảm tích tụ axit mật trong cơ thể bằng cách ức chế quá trình tái hấp thụ axit mật tại ruột. Thuốc được kỳ vọng làm giảm cơn ngứa nghiêm trọng, làm chậm quá trình suy giảm chức năng gan và trì hoãn thời gian ghép gan ở một số bệnh nhân.

Theo Cơ quan Đánh giá và Kiểm định Bảo hiểm Y tế (HIRA), Bylvay là loại thuốc siêu đắt đỏ với giá trần mỗi viên từ 138.566 won đến 829.807 won. Tùy vào liều lượng điều trị, chi phí thuốc hàng năm có thể vượt quá 300 triệu won, nhưng nhờ áp dụng bảo hiểm y tế, gánh nặng kinh tế cho các bệnh nhân thuộc đối tượng được hưởng chế độ đặc biệt đã giảm đi đáng kể.

Tuy nhiên, việc chi trả bảo hiểm không giải quyết được mọi vấn đề. Một số bệnh nhân cho thấy tình trạng kháng thuốc, không đáp ứng đủ, dẫn đến ứ mật kéo dài và vẫn tiềm ẩn nguy cơ biến chứng nặng như ghép gan hoặc ung thư biểu mô tế bào gan. Thực tế, đã có những bệnh nhân trải qua tình trạng kháng thuốc này.

Tại buổi tọa đàm ra mắt sách về PFIC thuộc bộ “Tủ sách Hy vọng cho bệnh hiếm gặp KMI” tổ chức vào ngày 4 tại Tòa nhà Kyowon Tour, quận Jongno, Seoul, ông Kim Ji-soo, đại diện Hội Bệnh nhân PFIC, đã chia sẻ câu chuyện con của mình dù đã dùng thuốc Bylvay nhưng chỉ số axit mật không cải thiện. Ông Kim hồi tưởng: “Vì hiệu quả sử dụng thuốc Bylvay quá ít, cuối cùng con tôi phải chuẩn bị cho ca ghép gan. Trong quá trình đó, tôi như chết lặng khi phát hiện thêm con bị u nguyên bào gan, một dạng ung thư gan ở trẻ em. Lúc đó, từ ‘ghép gan’ đối với tôi thực sự là một nỗi kinh hoàng quá lớn”.

Bylvay không phải là liệu pháp gen điều trị tận gốc căn bệnh mà là thuốc kiểm soát triệu chứng và tiến trình của bệnh, do đó cần sử dụng lâu dài và theo dõi liên tục. Ngoài ra, thuốc có thể gây ra các tác dụng phụ về tiêu hóa như tiêu chảy, đồng thời đòi hỏi phải theo dõi liên tục các chỉ số vitamin tan trong dầu (A, D, E, K) và bổ sung điều trị nếu cần thiết theo sự thay đổi chuyển hóa axit mật.

Vượt qua "rào cản" chi phí đặc biệt, nhưng vẫn còn đó những "nút thắt"

Khi được đăng ký vào chế độ hỗ trợ đặc biệt cho bệnh hiếm gặp, bệnh nhân có thể sử dụng Bylvay đắt đỏ với mức đồng chi trả tương đối thấp thông qua hỗ trợ của bảo hiểm y tế. Ngược lại, những bệnh nhân chưa xác định được biến thể gây bệnh trong số các gen PFIC đã biết hiện nay, dù có khả năng cao mắc PFIC trên lâm sàng, vẫn khó đăng ký vào chế độ này, dẫn đến việc tiếp cận điều trị bị hạn chế đáng kể.

Trường hợp của hai anh em đang được điều trị bởi Giáo sư Ko Hong tại Khoa Tiêu hóa và Dinh dưỡng Nhi khoa, Bệnh viện Nhi Severance và Giáo sư Hur Moon-haeng tại Khoa Tiêu hóa, Bệnh viện Đại học Quốc gia Seoul là một ví dụ điển hình.

Hai anh em này có các biểu hiện lâm sàng điển hình của PFIC như vàng da tái phát, chức năng gan bất thường và ngứa dữ dội, nên được đội ngũ y tế chẩn đoán là mắc PFIC. Dựa trên tiền sử gia đình và diễn tiến lâm sàng, đội ngũ y tế đánh giá khả năng mắc PFIC là rất cao.

Tuy nhiên, trong xét nghiệm di truyền, các biến thể gây bệnh trong các gen PFIC đã biết vẫn chưa được tìm thấy, khiến cả hai anh em đều bị loại khỏi đối tượng đăng ký hỗ trợ đặc biệt. Các bác sĩ nhận định không thể loại trừ khả năng là do một gen gây bệnh mới chưa được xác định hoặc do kỹ thuật xét nghiệm hiện tại chưa thể phát hiện biến thể đó. Tuy nhiên, theo tiêu chuẩn hiện hành của chế độ hỗ trợ đặc biệt, nếu không được xác nhận qua xét nghiệm gen, thực tế không có cách nào để nhận được sự hỗ trợ từ nhà nước.

Người giám hộ của hai anh em tham dự buổi tọa đàm chia sẻ: “Ngoài việc đến bệnh viện để kiểm tra tình trạng, chúng tôi không được điều trị gì đặc biệt cả. Các triệu chứng cứ tạm ổn một thời gian rồi lại trở nên trầm trọng hơn, cứ thế lặp đi lặp lại”.

Đối với các bệnh càng hiếm, khả năng xảy ra những trường hợp như thế này càng cao. Bởi lẽ, dù PFIC được biết là do nhiều gen đột biến gây ra, vẫn tồn tại khả năng có những gen chưa được xác định, và công nghệ phân tích gen cũng đang liên tục phát triển.

Chi phí xét nghiệm gen lên tới hàng triệu won cũng là một gánh nặng không nhỏ đối với bệnh nhân và người nhà. Trong giới y khoa, nhiều ý kiến cho rằng cần tái kiểm tra định kỳ để tìm ra các biến thể gen mới, nhưng hiện nay tại Hàn Quốc, việc áp dụng bảo hiểm cho xét nghiệm gen vẫn còn nhiều hạn chế.

Giáo sư Ko nhấn mạnh: “Công nghệ phân tích gen không ngừng phát triển, nhưng không phải mọi gen gây bệnh đều đã được tìm ra. Việc loại trừ đối tượng được hỗ trợ chỉ dựa trên kết quả xét nghiệm gen ngay cả đối với những bệnh nhân có triệu chứng lâm sàng rõ rệt sẽ tạo ra gánh nặng rất lớn cho người bệnh”.

Giáo sư Ko cho rằng việc đưa thuốc mới vào danh mục chi trả không phải là điểm kết thúc của quá trình điều trị, đồng thời kêu gọi vai trò của các hội nhóm bệnh nhân trong tương lai. Ông khẳng định: “Động lực mạnh mẽ nhất để thay đổi các thể chế và chính sách chính là tiếng nói sống động của bệnh nhân và người nhà trực tiếp đưa ra thế giới, thay vì chỉ dựa trên những lời kêu gọi mang tính học thuật của các bác sĩ. Hội bệnh nhân cần tiên phong lên tiếng để những người yếu thế trong góc tối cũng có thể nhận được lợi ích điều trị. Chỉ khi có sự đoàn kết và hành động của các bệnh nhân làm điểm tựa, những nỗ lực của bác sĩ vì cải cách chính sách mới có thể tạo ra sức mạnh thực sự”.

Việc đưa Bylvay vào danh mục chi trả bảo hiểm đã trở thành một cột mốc quan trọng trong việc điều trị PFIC. Tuy nhiên, giới y khoa đồng quan điểm rằng chỉ khi có những cải thiện về chính sách nhằm mở rộng cơ hội điều trị cho cả những bệnh nhân kháng thuốc và những bệnh nhân chưa được xác nhận di truyền, các bệnh nhân mắc bệnh cực hiếm mới có thể thực sự tận hưởng trọn vẹn những lợi ích từ thuốc mới.